چکیده:

بدون تردید، در عصر حاضر جامعه‌ای می‌تواند بر چالش‌های موجود غلبه نموده و عظمت خود را در بلند مدت حفظ کند و بر درخشندگی و تأثیر آن بیافزاید که بتواند با حفظ ویژگی «جبهه گشایی» توانایی ابداع حرف‌های جهانی را نیز داشته باشد. طبیعی است که لازمه چنین جهت‌گیری پایدار، فراهم نمودن بستر نوآوری و شکوفایی مغزهای وفاداری است که در آن جامعه زندگی می‌کنند. نگارنده در این مقاله با اشاره به این مهم که در جامعة دینی ما نوآوری و شکوفایی محصول آموزه‌های قرآن و معصومین علیهم السلام است، اهمیت برجسته آنرا در معارف اسلام به خصوص نهج البلاغه، بیان نموده است. سپس تفاوت‌های نوآوری و خلاقیت را از منظرهای گوناگون روشن و عوامل مؤثر در نوآوری را استقصاء و چگونگی کاربرد واژه‌های مترادف با نوآوری را مورد پژوهش قرار داده است؛ همچنین مهمترین موانع معطوف به نوآوری و شکوفایی در جامعه که سبب رکود و فتور عمومی می‌شود را نیز با استناد به سخنان امام علی  برشمرده است.
کلیدواژه‌ها: امام علی ، نوآوری، خلاقیت، شکوفایی، سازندگی، تفسیر موضوعی نهج البلاغه، حکمت علوی

چکیده:

دین مقدس اسلام برخلاف همه مذاهب و مسلک‌های اجتماعی موجود و گذشته، مُصرّاً پیروان خود را به تعقل و تفکر دعوت می‌کند و در بسیاری از آیات قرآن کریم پس از بیان یک آیه انسان را به تفکر در آن فرا می‌خواند؛ خلقت آسمانها و زمین، طبیعت و حتی نفس انسان و... از جمله مواردی هستند که خداوند انسانها را به تفکر در آنها فرا می‌خواند. با توجه به مفاهیم آیاتی از قرآن کریم که در این رابطه است، جای کمترین شک و تردیدی باقی نمی‌ماند که نیروی عقل و خرد آدمی از نظر قرآن، یکی از سرچشمه‌های علم و آگاهی بشر و نیز یکی از ممیزات واقعی انسان از سایر موجودات خواهد بود؛ به همین علت، نقش بسیار زیادی در ابعاد گوناگون شناخت حقیقی و در نتیجه رسیدن به حق و واقعیت خواهد داشت؛ اهمیت این امر بدان حد است که حتی در برخی از احادیث ملاک ثواب و عقاب انسان و باز خواست او در روز قیامت را میزان بهره‌مندی و به کارگیری انسان از عقلش بیان نموده‌اند. عقل و تعقل و ذکر و تذکر رابطه تنگاتنگی با سعادت و هدایت انسان دارد که در این مقاله به این موضوع و اهمیت آن پرداخته می‌شود.

قرآن کریم، علاوه بر اینکه عقل و اندیشه را مورد توجه جدی قرار داده و بر به کارگیری آن در موارد مختلف تأکید کرده است، از کسانی نیز یاد می‌کند که در دعوت به توحید، همراه کردن انسان‌ها با خود، بیان مسألۀ معاد، تصحیح عقاید باطل، بدعت‌ها و غیره، چراغ عقل را فرا راه خود قرار داده و نه تنها خود از آن روشنی می‌گرفتند بلکه روشنی بخش حیات دیگر انسان‌ها نیز بوده‌اند؛ آنان همان پیامبرانی بودند که در مقابل بی‌خردی، تهمت و تعصب‌های خام، با عقلانیت، رفع اتهام از خود، واقع بینی و ارائۀ دلیل برخورد کرده‌اند تا وجدان‌های خفته و غفلت‌زدۀ قوم را بیدار سازند. و این عمل در طی سالیان متمادی به دست پاک‌ترین انسان‌ها ادامه یافت تا بشریت روز به روز به پیشرفت عقلی در امور دین و دنیا برسد. در این مقاله نیز سعی بر آن است که با نگاه به قرآن کریم و با روش اسناد و تحلیل به نقش پیامبران در رشد و شکوفایی عقل در جنبه‌های مختلف اشاره کرده و مساعی خستگی ناپذیر آنان را در مبارزه بی‌امان با جهل و بی‌خردی به تصویر بکشیم.

چكيده:

هدف اين نوشتار كه با عنوان «قرآن و نقش پيامبران در شكوفایي عقل» فراهم آمده، تبيين رابطه قرآن، عقل و پيامبران و نيز چگونگيِ شكوفاسازي و فعال نمودن عقل توسط رسولان الهي است. نويسنده ابتدا به چند بحث مقدّماتي از قبيل معناي عقل، تعريف عقل، زمان تمليك عقل به انسان، حدوث عقل و معناي مصدري و اسم مصدري عقل پرداخته است، كه جهت فهم مباحث بعدي كاملاً ضروري به نظر مي‌رسد. سپس حقيقت عقل را به سه بخش تقسيم نموده و مراحل اختياري و غير اختياري آنرا تفكيك كرده است. پس از آن به رابطۀ «پيامبران و عقل» به طور كلي و «حضرت محمد 9 و عقل» به طور جزئي، پرداخته و ثابت كرده كه عقل انسان اگرچه از جنس نور است، و نور «مُظهرٌ لِغَيره» است، امّا به سبب حجاب‌هايي كه آنرا مي‌پوشاند، از كارايي ساقط شده و در بوته غفلت و فراموشي دفن مي‌شود. وظيفۀ پيامبران، زدودن همين حجاب‌هاست و تعاليم ايشان، همه همين هدف را دنبال می‌كند. از اين‌رو، آيات قرآن نيز پيوسته بشر را به اطاعت رسولان مي‌خواند تا به كمك آنان گوهر عقل، از قوه به فعل درآمده و نورافشاني كند. همچنين نوشتار حاضر بيان كرده است كه عقل و پيامبران، هر دو «رسولان الهي» هستند و هر دو در مرتبه «حجيت» مشترك بوده و تفكيك ناپذيرند. به اين معنا كه اگر يكي از ايشان كافي مي‌بود، نيازي به آفرينش ديگري نبود و هر كدام از آنها، بشر را به ديگري راهنمايي مي‌كند. نويسنده با استناد به آيات و روايات، بيان نموده كه هدف پيامبران شكوفایي و فعال سازي عقل است و اين مهم تحقّق، نمي‌پذيرد مگر با «عملكرد عقل مدارانه»، يعني وارد كردن تعقّل در افكار و رفتار و گفتار و قضاوت‌ها و ارزش‌گذاري‌هاي انسان و محوري ساختن جايگاه تعقّل در حوزه عمل و زندگي. در انتها آياتي كه مشتمل بر كلماتي از ريشه «ع ـ ق ـ ل» هستند، به اجمال مورد بررسي قرار گرفته‌اند.

چكيده:

تقريباً تمامي انبياء به نوعي در ميان قوم خويش نوآوري و ابداعاتي داشته‌اند چرا كه عادات و سنت‌ها و رسم‌هاي رايج در بين این اقوام، گاهي خارج از محدوده انساني و بيرون از دايره عقل بود و اين امر ضرورت و لزوم بعثت را در پي داشته است. خداوند از ميان همان قوم پيامبري را كه مثل آنها سخن مي‌گفت برمي‌انگيخت و به رهبري و هدايت آنان مي‌فرستاد. در دوره جاهلي نيز كه دوران شرك و بت‌پرستي پيش از ظهور اسلام است، آداب و انديشه‌هاي عجيب و غريبي در ارتباط با عقايد بت‌پرستانه و نيز در حوزة تعامل با ديگران، در ميان اعراب بدوي متداول بود. اسلام بيشتر اين آداب و انديشه‌ها را كه از اساس ناسازگار و مغاير با وحي و سنت الهي بود مردود شمرد؛ اما برخي از آنها را با اصلاحاتي در شكل و جوهر آنها پذيرفت و موفق شد از آنها انديشه‌هاي اخلاقي متعالي‌ ساخته و در آيين‌نامه جديد، همان اخلاقيات اسلامي را جاي دهد. مفاهيم ديني ـ اخلاقي در قرآن از گستره فراواني برخوردارند ـ همانگونه كه محدوده اخلاق در دوره جاهلي نيز محدود نبوده است ـ و حتي بسياري از اين مفاهيم از نظر لغوي يك مفهوم و از نظر ساختاري مفهوم ديگري را در ‌بر مي‌گيرند؛ بنابراین صحبت كردن از آنها دشواري خاص خود را دارد. اصطلاحات ديني ـ اخلاقي را مي‌توان به بنيادي‌ترين مفاهيم اخلاقي تفسير كرد كه گاهي بين آنها تضاد شديدي وجود دارد؛ به تعبيري ديگر مي‌توان از مفاهيم ديني ـ اخلاقي اين معني را برداشت كرد: كه اعتماد و تسليم كامل به خداوند و ترس پرهيزگارانه از او. اخلاقيات انساني يعني نگرش و بينش ديني ـ اخلاقي انسان نسبت به خداوند که در اين معنا، انعكاسي از اخلاقيات الهي است. در اخلاق الهي انسان هرگز نبايد به ديگران ظلم كند زيرا خداوند نيز هرگز به كسي ظلم نمی‌کند. مفاهيم اخلاقي در جاي جاي قرآن به گونه‌ای هويداست که مي‌توان گفت قرآن کریم، سرتاسر مفاهيم ديني و اخلاقي است. در اين مقال در پي پاسخ به اين سؤال هستيم كه ابداع و انگيختگي اخلاقي كه بزرگترين پيامد بعثت نبوي است دقيقاً در كدام موضع و موقف روي داده است؟ اعراب چه نداشتند كه پس از بعثت آن را دارا شدند و يا به عبارت ديگر چه داشتند كه نبايد مي‌داشتند.

چكيده:

قرآن كريم بيش از هفتصد بار مادة «علم» را به شكل‌هاي گوناگون به كار برده و در بيش از هزار آيه به مباحث مختلف اشاره كرده است كه برخي از اين آيات را مي‌توان به عنوان اشارات علمي اعجاز آميز قرآن معرفي كرد كه از آن جمله اشاره قرآن به نيروي جاذبه، حركت‌هاي خورشيد، زوجيّت، لقاح، مراحل آفرينش انسان و... است. برخي ديگر از آيات نيز به امور شگفت آوري اشاره دارند كه عرب صدر اسلام به جهت دوري از مراكز علم و تمدن نمي‌توانستند از آنها اطلاع داشته باشند؛ همانند آغاز جهان و چگونگي پيدايش آن، حركت زمين، پيدايش حيات از آب، منع شرابخواري و بيان زيان‌هاي آن و تشبيه كوه‌ها به ميخ و زره محكم و... . در آيات ديگري نيز انسان دعوت به تفكر در خلقت آسمان‌ها و زمين و... شده تا از اين طريق به اثبات مبدأ و معاد بپردازد. اما در خصوص هدف از بيان برخي آيات علمي، بعضي برآنند كه قرآن، كتاب علمي است و در بردارندۀ همة علوم است و در مقابل، برخي معتقدند كه قرآن، كتاب هدايت است و اگر برخي مطالب علمي در آن، طرح شده است، به عنوان هدف اصلي قرآن نبوده است؛ چرا كه هدف اصلي قرآن، جهت بخشيدن به زندگي انسان و آموختن راه سعادت و هدايت است و ذكر مطالب علمي، هدف فرعي قرآن کریم مي‌باشد. در برخي آيات، ذكر معجزات و شگفتي‌هاي علمي براي ايجاد يقين و تفكرّ و تعقّل معرفي شده است؛ همانگونه كه ذكر مَثَل‌ها براي پندگرفتن است.