سبک شناسی کاشی های صحن امام زاده حسین بن موسی الکاظم در طبس
بنای اولیۀ امام¬زاده حسین بن موسی الکاظم، واقع در شهرستان طبس، به احتمال زیاد، متعلق به قرن پنجم هجری است که در چند مرحله، در دوره¬های بعد و به¬ویژه قاجار و سپس، در سال¬های پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مرمت، بازسازی و احیا شده است.
 
دفعات مشاهده: 2821 •

سبک­شناسی کاشی­های صحن امام­زاده حسین ­بن ­موسی ­الکاظم7 در طبس

معصومه کریمی

 

چکیده

بنای اولیۀ امام­زاده حسین بن موسی الکاظم7، واقع در شهرستان طبس، به احتمال زیاد، متعلق به قرن پنجم هجری است که در چند مرحله، در دوره­های بعد و به­ویژه قاجار و سپس، در سال­های پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مرمت، بازسازی و احیا شده است. کاشی­کاری­های متنوع در بخش­های مختلف، از مهم­ترین تزیینات وابسته به معماری در بنای امـام­زاده به شمار می­رود که در سال­های پس از انقلاب، به دست شرکت کاشی سنتی آستان قدس رضوی [1] طراحی و نصب شده است. با توجه به نبود مطالعۀ قبلی با تمرکز بر این تزیینات و هم­چنین فقدان پیشینۀ روشن از هنر کاشی­کاری در شهرستان طبس، این مطالعه در نظر دارد انواع مختلف کاشی­های موجود در این بنا را، ابتدا از منظر ارتباط آن با عناصر و اجزای معماری و سپس به لحاظ نوع تکنیک کاشی­کاری و هم­چنین نقوش آن‌ها، معرفی و در طبقه­بندی مدون ارائه کند. هدف از این پژوهش، شناخت سبک کلی حاکم بر گزینش و اجرای تزیینات کاشی در این بناست که در موارد لزوم از مقایسه با بناهای مشابه نیز یاری می­جوید. روش کلی پژوهش، توصیفی است که با مطالعۀ میدانی و عکس­برداری از محل و همچنین با استناد به منابع، جهت انطباق پیشینۀ انواع کاشی­ها، صورت می­گیرد. یافته­های پژوهش نشان می­دهد که کاشی­های امام­زاده با چهار تکنیکِ هفت­رنگ، معرق، نره­ای و گره­چین ساخته شده و نقوشِ آن، گره­های هندسی، نقوش گردان و کتیبه­ای است. در بین چهار خطِ ثلث، نستعلیق، کوفی تزیینی و بنَایی، ثلث بیشترین کاربرد را در کتیبه­ها دارد و در کـل، سـبک کاشـی­های این امـام­زاده امتزاج نـه­چندان زیبنده­ای از تزیینات دوره­های مختلف هنر اسلامی ایران، از ایلخانی به بعد است که به­ دلیل اهمیت معماری و تزیینات وابسته به آن در خراسانِ دورۀ تیموری، تأثیر این دوره از تاریخ معماری ایران را می­توان به ­صورت برجسته­تری در بنا مشاهده کرد.

کلیدواژه­ها: طبس، امام­زاده حسین ­بن ­موسی ­الکاظم7، کاشی­کاری، سبک­شناسی.

 

مقدمه

علاقۀ شیعیان به ائمۀ اطهار و خاندان ایشان، و به­ویژه خانوادۀ امام رضا7، سبب تکریم مدفن این بزرگان و به ­مرور ساختن بناهایی در محل دفن آن‌ها شد و این امر به رونق بناهای امام­زاده و بقاع متبـرکه در سراسر ایـران انجامید. چنان ­که می­توان نمونه­هایی از این بناها را در تهران، مشهد، ری و شهرهای شمالی کشور شاهد بود [2] .

بسته به تاریخ یافتن پیکر مطهر این بزرگان و مدفن ایشان، بنای اولیۀ امام­زاده­ها در دوره­های مختلفی از تاریخ ایران بنیان نهاده شده است. [3] از آن­جا که پیامبر اکرم9، مسجد را پایگاه مذهبی مسلمانان قرار داده بود، سایر بناهای مذهبی از جمله حرم، امام­زاده، تکیه، حسینیه و... که در اقصی­نقاط دنیای اسلام ساخته می­شد، با اندکی تفاوت به­ منظور تناسب با کاربری خاص بنا، با الگوبرداری از بنای مساجد در آن نقطه شکل می­گرفت و بنابراین، می­توان شیوۀ گزینش سبـک معماری امام­زاده­ها در هر دوره را، از سویی با شناخت سبک معماری رایج در آن دورۀ تاریخی و سپس آشنایی با الگوی مسجدسازی در آن دوره و منطقۀ خاص و از سوی دیگر، با مطالعۀ بناهای آرامگاهی که «نخستین نمونه­های آن در قرن چهارم هـ. ق. برپا شد» [2] پی گرفت. چنان­که در دایرة­المعارف بناهای تاریخی ایران آمده است، «درخصوص معماری مرقد امام­زاده­ها نمی­توان شیوه و سبک خاصی را بیان کرد، چرا که این بناها محصول دوره­های مختلف تاریخی بوده و در مناطق مختلفِ جغرافیایی و فرهنگی ساخته شده است و بر خلاف دیگر بناهای تاریخی که سعی فراوان در حفظ و نگهداری بافت قدیمی آن می­شود، در این­جا به ­طور مکرر شاهد گسترش، نوسازی و تعمیر و تزیین آن‌ها هستیم»[3].

خراسان سرزمینی است که به دلیل موقعیت خاص، به ­لحاظ مرکزیت در زمان حکومت مأمون عباسی و حضور امام رضا7 و رویدادهایی که پیرامون این حضور در قرن دوم و سوم هجری رخ داد، امروزه آرامگاه تعداد زیادی از امام‌زادگان است که مزار آن‌ها در شهرهایی مانند مشهد، کاشمر، گناباد، قوچان و طبس واقع شده است. سرزمین خراسان از صدر اسلام از جمله در زمان حکومت سامانیان و سلجوقیان همواره یکی از مراکز علمی، فرهنگی و هنری ایران بوده است. اما به­ طور خاص از دوران تیموری و با روی کار آمدن نوادگان تیمور از جمله شاهرخ است که می­توان شیوه و سبک خاص معماری و تزیینات اسلامی را در این منطقه شاهد بود که از جملۀ این بناها می­توان به مسجد گوهرشاد، بخش­های افزودۀ حرم مطهر امام رضا7 در آن دوره، و بناهای آرامگاهی نظیر گور امیر تیمور و مسجد بی­بی­خانم در سمرقند (ازبکستان کنونی) اشاره کرد. پس از آن، خاصه در دورۀ صفوی است که با رسمیت یافتن مذهب تشیع، بنای امام­زاده­ها از رونق ویژه­ای برخوردار می­شود.

با توجه به آن­چه بیان شد، امروزه بناهای باشکوه زیادی با عنوان امام­زاده در اقصی­نقاط ایران وجود دارد که برخی از آن‌ها در دورۀ معاصر تغییر و تحولاتی را به خود دیده و تزییناتی به آن‌ها افزوده شده است و برخی دیگر، میراثی تاریخی است که در دوره­های مختلف، بسته به شرایط، مرمت­ها یا اصلاحاتی در آن‌ها صورت گرفته است. با بررسی اجـمالی معماری و تزییـنات آن در امـام­زاده­های موجود، به نـظر می­رسـد که نـمی­توان به­روشنی از سبک خاص بنای امام­زاده­ها با پیروی از الگویی واحد و مشخص سخن گفت و چه­بسا گزینش سبک معماری برای هر بقعه در هر شهرستان، با توجه به موقعیت شهر، شرایط اقلیمی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی، تمهیدات متفاوتی را می­طلبد. اما با بررسی پیشینۀ مطالعاتی در باب امام­زاده­های کنونی در ایران، مشخص می­شود که تا کنون شیوه­های معماری و جلوه­های هنری امام­زاده­های مـعاصر موضوع پژوهش­های جـدی نبوده است و اکـثر پژوهش­ها در باب امام­زاده­های تاریخی یا بنای تاریخی امام­زاده­ها صورت گرفته است. در صورتی که با توجه به تعداد روز­افزون بناهای مذهبی از قبیل مسجد، تکیه، حسینیه، فاطمیه و... ، ضرورت شناسایی سبک معماری و تزیینات رایج در این بناها، منشأ تأثیر هر یک و دلایل این گزینش، به ­منظور بهره­گیری بیش از پیش و آگاهانه از گنجینۀ غنی تزیینات معماری در طول تاریخ هنر اسلامی ایران، امری آشکار می­نماید.

بی­تردید، تزیینات همواره و از آغاز شـکل­گیری سبک­های معماری اسلامی، بخش و مؤلفۀ اصلی در کلیۀ بناهای دوران اسلامی و به­ویژه بناهای مذهبی بوده است که با توجه به بسترهای اجتماعی، اقتصادی، سـیاسی و فرهنگی در هـر دوره، می­توان رونق و رواج شکل خاصی از آن، از جمله گچ­بری، آجرکاری، آیینه­کاری، کاشی­کاری، نقاشی دیواری، مقرنس، رسمی­بندی، قطاربندی و... را شاهد بود.

کاشی­های الوان و منقوش، مهم­ترین تزییناتی است که در مواجهۀ نخست با بنای امام­زاده حسین ­بن موسی­ الکاظم7 در شهرستان طبس به چشم می­خورد. این امام­زاده، که قدمتی حداقل تا دورۀ سلجوقی دارد، در کنار بناهایی چون مسجد جامع و مدرسۀ دومنار، یکی از بناهای تاریخی و جاذبه­های معماری شهرستان طبس به ­شمار می­آمده است که می­توان در سبک معماری و تزیینات مجموعۀ این بناها ویژگی­های مشترکی یافت که از طرفی شاخصۀ معماری بومی منطقه و از دیگر سو، بازنمایی ابعاد مختلف هنر معماری و تزیینات اسلامی است. بنای اولیۀ امام­زاده به احتمال زیاد، متعلق به قرن پنجم هـ. ق. است که به شماره 337 در فهرست آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است. [4] این بنا در چند مرحله در دوره­های بعد و به­ویژه قاجار و سپس در سال­های پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مرمت، بازسازی و احیا شده است. این فعالیت­ها زیر نظر تولیت آستان قدس رضوی و هم­­راستا با سایر بناهای زیرمجموعۀ این مؤسسه صورت گرفت. به دلیل شیوۀ خاص معماری این بنای وسیع، تزیینات متعدد در بخش­بخش آن و اهمیت بنا از منظر موقعیت جغرافیایی، که تاکنون پژوهش علمیِ منسجمی دربارۀ آن صورت نگرفته است، این مقاله بر آن است تا به معرفی کاشی­کاری­های این بنای مبارک بپردازد و در حد بضاعت به این مسأله پاسخ دهد که آیا می­توان در شیوه­های کاشی­کاری تزیینی این بنا، ریشه­های سبک خاصی از تزیینات در تاریخ تزیینات معماری اسلامی را یافت؟ سایر سؤالاتی که این پژوهش در پی پاسخ­گویی به آن است:

-            در کدام­یک از عناصر معماری بنای امام­زاده حسین ­بن موسی ­الکاظم7 می­توان تزیینات کاشی­کاری را شاهد بود؟

-            از چه شیوه­ها و فنونی در ساخت کاشی­های بنای امام­زاده حسین ­موسی ­الکاظم7 بهره گرفته شده است؟

-            این شیوه­ها چه پیشینه­ای در تاریخ تزیینات معماری در هنر اسلامی ایران دارد؟

-            در کاشی­کاری بنای امام­زاده حسین ­بن موسی ­الکاظم7 طبس از چه نقوش و رنگ­های استفاده شده است؟

 

پیشینۀ تحقیق

همان­طور که بیان شد، تا کنون مطالعۀ علمی مدونی در باب تزیینات بنای کنونی امام­زاده حسین­ بن موسی ­الکاظم7 صورت نگرفته است. پژوهش­ها و مطالعات پیشین در باب امام­زاده، شماری از مطالعات کلی دربارۀ شـهرستان و پیشینۀ آن را شامل می­شود که به ­طور ضمنی به بنای امام­زاده به­ عنوان یکی از آثار تاریخی آن اشاره کرده­اند و به ­اختصار معرفی می­شود:

کتابِ «طبس شهری که بود، بناهای تاریخی ایران»، تألیف یعقوب دانش­دوست، مجموعه­ای از بناهای تاریخی شهرستان طبس و روستاهای پیرامون آن را به همراه تصاویر به ­صورت کامل و مدون رائه کرده است؛ اهمیت این کتاب از منظر تدوین مجموعه­ای مستند از طبسِ قبل از زلزلۀ 1357، امری آشکار است که اشاراتی در ارتباط با بنای نخست امام­زاده و تاریخچۀ آن به همراه تصاویر در آن موجود است و جهت معرفی امام­زاده به این پژوهش یاری می­رساند [5]؛ مقالۀ «طبس شهری که بود» نگارش محمدرضا اظهری، چند مورد از منابع موجود در باب تاریخ طبس را معرفی می‌کند [6]؛ در مقالۀ «تاریخچۀ طبس و نگاهی کوتاه به بناهای باستانی آن»، بقراط نادری به معرفی برخی منابع تاریخی و مورخانی که در باب طبس اشاراتی داشته­اند، می­پردازد و مسألۀ نام طبس و وجود چند شهر بدین نام را در ادامه مقاله باز می‌کند و در خلال معرفی بناهای تاریخی طبس، به بنای امام­زاده نیز اشاره می‌کند [7]. در مقالۀ «طبس» نوشتۀ آندره گدار و ترجمۀ حبیب یغمایی تاریخچۀ مختصری از طبس، از زمان تشکیل و همچنین، توصیف­هایی از وضعیت جغرافیایی و اقلیمی آن آمده است [8]؛ مفید شاطری در طرح پژوهشی که با عنوان «تهیۀ بانک اطلاعات بقاع متبرکه خراسان جنوبی (مطالعۀ موردی شهرستان طبس)» انجام داده، امام­زاده را نیز معرفی کرده است [9]. مهدی جلیلی، در مقالۀ «پژوهش در زمینۀ تاریخ و تمدن ملل اسلامی، پژوهشی دربارۀ طبسین»، ریشه­ها و خاستگاه­های واژۀ طبسین را در طول تاریخ از قرن سوم هـ. ق. به ­طور کامل و جامع بررسی کرده و به این نتیجه می­رسد که منظور از طبسین، طبس گیلکی و کُرین بوده است [10]. محمد امینی، در کتابی با نام جغرافیایی تاریخی شهرستان طبس، در خلال معرفی مزارها و آثار تاریخی بنای امام­زاده را نیز معرفی کرده است [11]. رستم صابری­فر و زهرا فتحی در کتابی با نام جغرافیای تاریخی و توریستی طبس، در کنار بیان تاریخچۀ طبس، آستان امام­زاده حسین را نیز به­ عنوان یکی از بناهای تاریخی مد نظر قرار داده‌اند. [12] اما، مهم­ترین مقاله در این بین، که ارتباط مستقیمی با بنای امام­زاده دارد، «امام­زادۀ طبس» نوشتۀ محمدرضا اظهری است که در آن به معرفی امام­زاده، فضاهای درونی آن و وجه انتساب این بقعه به حضرت حسین ­ابن ­موسی ­الکاظم7 با اشاره به نامۀ امام­رضا7 خطاب به عامربن زروامهر، مرزبان طبسین، می­پردازد. [13]

اما دربارۀ موضوع اصلی این مقاله، که شیوه­های کاشیکاری اسـت، می­توان به برخـی منابع اصلی اشاره کـرد که به بیان شیوه­های ساخت آن [14]، نقوش کتیبه­ای در تزیینات کاشی­کاری [15]، تاریخچۀ کاشی­کاری در ایران [16]، بیان تاریخچۀ مختصری از کاشی­کاری بناهای اسلامی و بررسی نمونه­ها [17]؛ معرفی کاشی و کاشی­کاری در ایران[18] ؛ نخستین نشانه­های کاشی و مظاهر آن در معماری اسلامی ایران [19]، معرفی کاشی و تاریخچۀ آن در معماری ایرانی ـ اسلامی [20]، معرفی کاشی­سازی در بناهای آستان قدس رضوی [21]، معرفی بناهای مختلف ایرانی ـ اسلامی از دیدگاه هنر معماری و تزیینات [22] و بررسی هنر و معماری شیعی [23] پرداخته­اند.

منابعی نیز وجود دارد که با تمرکز بر شخصیت و زندگینامۀ حضرت حسین­ بن ­موسی ­الکاظم به معرفی بنای امام­زاده نیز پرداخته است. [3 و24]

 

روش تحقیق

روش اصلی در این پژوهش توصیفی است که به هدف معرفی هنر کاشی­کاری در بنای آستان مبـارک حضرت حسین­بن موسی­الکاظم در طبس، ابتدا با عکس­برداری از محل، انواع شیوه­های کاشی­کاری شناسایی و محل قرارگیری آن‌ها در نقاط مختلف بنا و اجزاء و عناصر معماری به تفکیک بیان می­شود. در ادامه، به نقوش این کاشی­ها، از جمله نقوش هندسی، گردان و کتیبه، در جای­جای امام­زاده پرداخته و این نقوش به ­صورت مجزا در جدول ارائه می­شود. در ادامه، با بررسی پیشینۀ تاریخی مختصری از انواع کاشی­های کاربردی در این بنا و شناخت ویژگی­های مختلف آن‌ها در هر دوره، با معرفی نمونه­های شاخص، از جمله انواع نقش، میزان کاربرد نقوش و همچنین رنگ­ کاشـی­ها که از خصیصه­های هر دورۀ تـاریخی است، جـایگاه این بنـا، به ­لحاظ سبک تزیینات معماری، با تأکید بر کاشی، در سیر تحول و تطور هنر کاشی­کاری در سرزمین ایران، تعیین می­شود. لازم به ذکر است، به دلیل محدودیت زمانی انجام پژوهش و از طرفی تکثر و تنوع کاشی­های به کاررفته در بنای امام­زاده، تمرکز پژوهش بر سطوح اصلی کاشی­کاری­شده در صحن بنا، از جمله سرتاسر نمای بیرونی ساختمان حرم، گنبد و فضاهای پیرامونی آن و نمای بیرونی و درونی حصار بنا، شامل ایوان­ها، لچکی­ها و پیشانی حجره­هاست و نوارها و سطوح محدود کاشی­کاری بر دیواره­های بیرونی مجموعه و گلدسته­ها و همچنین کاشی­های سایر بناهای بیرون از بنای حرم، از جمله فرهنگسرا و سالن اجتماعات، از بحث پژوهش خارج است. عکاسی از کاشی­ها به دست نگارندگان انجام می­شود و پلان بنا و اطلاعات مربوط به تاریخ ساخت و تزیین آن، از فرهنگ­سرا و همچنین معاونت محترم فرهنگی آستان مبارک دریافت می­شود. همچنین، از پایگاه اینترنتی امام­زاده، آستان قدس و سایر پایگاه­های مربوط به امام­زاده­ها در کشور، به ­منظور مطالعات تطبیقی استفاده می­شود.

معرفی بنای امام­زاده حسین­ بن موسی ­الکاظم7 طبس

بنای کنونی امام­زادۀ طبس پس از ویرانی­های زلزله و در سال­های پس از پیروزی انقلاب احیا و بازسازی شد. روند بازسازی امام­زاده به­ویژه از 1373، با انتصاب آیت­الله واعظ طبسی، از جانب رهبر جمهوری اسلامی، آیت­الله خامنه­ای، به تولیت آستانۀ مبارکۀ حسین ­بن موسی ­الکاظم و آرامگاه شهید آیت­الله مدرس، شدت گرفت و مجدانه پی­گیری شد.

«بنای امامزاده در حاشیۀ شمال غربی در فاصلۀ دو کیلومتری شهر طبس قرار دارد و در ضمن بر سر راه طبس به یزد است. (تصویر1) در بنای قدیم امام­زاده، در حجم خارجی با اولین نگاه دو گنبد و دو ایوان به چشم می­خورد که بقعۀ اصلی را که از خارج پله­پله است با رنگ سبز و گنبد دوم را با رنگ زرد رنگ آمیزی کرده­اند. (تصویر2) امام­زاده حسین­ بن موسی ­الکاظم طبس، اکنون مجموعه­ای است که به ­تدریج به بنای اصلی و اولیۀ آن افزوده شده است. بنای اصلی در پایین اتاقی چهارگوش است که در بالای آن فضایی هشت­وجهی بنا شده و گنبدی بر فراز آن نهاده­اند. تاریخ احداث بنا را در تعمیری که در سال 1205 هـ. ق انجام شده است، به احتمال زیاد از بین برده و یا به روی آن بازنویسی کرده­اند، ولی در کتیبۀ دورتا دور فضای چهاروجهی اشاره­ای شده است به تاریخ ایجاد آن، سال 494 هـ. ق که به قول نویسندۀ کتیبه، تاریخ آن را یافته، خوانده و نوشته است. در خصوص این که این محل مدفن چه کسی است، متن نامه­ای است منسوب به حضرت رضا7 در کتاب بهارستان نوشته شده است که «اصل آن در کتابخانۀ آستان قدس مضبوط است». [5]

 

 

تصویر1: موقعیت کنونی امام­زاده در نقشۀ شهرستان طبس [25]

 

 

 

 

 

تصویر2: بنای قدیم امام­زاده [5]

 

 


در کل، سه دوره را در تاریخ تحول بنای امام­زاده باز می­شناسند که بدین شرح است:

1. از آغاز تا قرن پنجم هجری، که به دلیل تخریب بنا در زلزلۀ 1357، اطلاعات چندانی از وضعیت بنا در این دوره در دست نیست؛

2. از قرن پنجم تا 1357 هـ. ش. تا سال 1373، که در حاشیۀ شمال غربی در دو تا سه کیلومتری شهر طبس قرار داشته است و به ­تدریج طی این دوره بناهایی به آن افزوده می­شود. فضاهای آرامگاه در این دوره در دو بخش فضاهای بیرونی، شامل بست، راهرو، صحن کهنه، صحن نو، ایوان امیرعلی شیر، راهرو نیمه مسقف پشت ایوان، و فضاهای درونی معرفی می­شود؛

3. از 1373 تا کنون، که در این دوره بازسازی­ و افزودن بناهای متعددی پیرامون و داخل حرم، زیر نظر آستان قدس رضوی صورت گرفت. به ­طوری که امروزه مجموعۀ آرامگاه در فضایی به مساحت 169860 مترمربع ساخته شده است و از آن جا که بناهایی نیز در قالب مجموعه­های فرهنگی ـ مذهبی پیرامون امام­زاده برپا شده، فرم کنونی مجموعه را می­توان در دو بخش کلی 1. فضاهای خارج از صحن امام­زاده و 2. فضاهای داخل صحن شامل فضاهای درونی و بیرونی تعریف کرد [24].

 


تصویر3: پلان بنای امام­زاده حسین­ابن موسی­الکاظم طبس [24].

 

 


همان­طور که در تصویر3 پیداست، بنای کنونی امام­زاده حسین ­بن موسی ­الکاظم، که مد نظر این پژوهش است، از شش ایوان ورودی تشکیل شده است. جهت بنا، شمال غربی ـ جنوب شرقی است و ورودی اصلی، معروف به باب­السلام، در جنوب بارگاه واقع است. ایوان ضلع شمالی، باب­الحسین، دو ایوان ورودی ضلع شرقی و غربی، به­ترتیب از جنوب به شمال، باب­الرضا (جنوب شرقی) و باب­الشهدا (شمال شرقی)، باب­الغدیر (جنوب غربی) و باب­الحوائج (شمال غربی) نام دارد. این ایوان­ها، دو سـتون و سردر را شامل می­شود که سرتاسر فضاهای آن با کاشی­کاری مزین شده است. در ورودی، چوبی است که پیرامون هر ورودی، دو در ورودی فرعی نیز وجود دارد. سبک معماری و تزیینات ایوان­ها در سایر نمونه­ها قرینه­سازی شده است؛ یعنی ایوان جنوبی و شمالی دارای تزیینات و کتیبه­های مشابه و سایر ایوان­ها نیز به همین صورت است.

با ورود از ایوان جنوبی (دارالسلام)، فضاهایی که در مقابل زائر قرار می­گیرد، از این قرار است: حوضی موزاییک­کاری شده در مقابل ورودی جنوبی و همین­طور در مقابل در ورودی ساختمان حرم، که در سمت شمال نیز قرینه­سازی شده است؛ در سمت شرق و غرب، یعنی مجاور باب­الرضا و باب­الغدیر دو سقاخانۀ هشت ضلعی، هریک «با زیربنای 13. 5 مترمربع» و چهار گلدستۀ کوچک سنگی در پیرامون دیده می­شود. «سقف گنبدی [سقاخانه­ها] با کاشی­های معرق و سنگ­های گرانیت سبز تزیین شده و احادیثی دربارۀ ثواب و پاداش سقایی بر بالای آن‌ها درج است» [24]؛ مجاور این سقاخانه­ها، در مرکز ضلع شرقی و غربی بنا، دو حوض دیگر که سرتاسر آن با هنر ظریف موزاییک­کاری فیروزه­ای و سفید پوشانده شده، به چشم می­خورد. در سمت شمال شرقی نیز مزار شهدا واقع شده است. آشپزخانه و سرویس­های بهداشتی نیز برای استفادۀ زائرین، در زوایای بنا برپا شده است. یکی از مهم­ترین فضاهایی که سرتاسر فضای پیرامونی صحن را اشغال کرده، «تعداد 150» [3] غـرفه­ اسـت کـه به­ منظور اسکان زائرین و همچنین، فعالیت­های فرهنگی ـ مذهبی ساخته شده است، بر فـراز در ورودی هر حـجره، ایـوانچه­ای آیینه­کاری قرار گرفته و با ستون­هایی از ایوانچه و حجرۀ مجاور جدا شده است. بر فراز نمای خارجی این ایوانچه­ها، لچکی­های کاشی­کاری و همچنین، پیشانی حاوی قابی مستطیل­شکل از کاشی­ها قرار گرفته است.

«فضای داخلی حرم نیز ایوان­های ورودی، رواق­ها، بقعه و بارگاه و برج­های چندمنظوره را شامل می­شود که در کل، 2800 متر مربع مساحت دارد. شش ایوان در چهار ضلع آرامگاه قرار دارد. چهار ایوان آن که از ابتدای تجدید بنا در سال­های 1360 تا 1363 احداث شده به رواق­های اصلی راه دارد و دو ایوان که از ساخته­های متأخر است و نازک­کاری آن‌ها در سال 1390 به اتمام رسیده، به رواق تازه­احداث امام ­خمینی; گشوده می­شود. این ایوان­ها به صورت قرینه بنا شده، هر یک از آن‌ها، 6متر عرض، سه متر عمق و 13. 6 متر ارتفاع دارد» [24]. در داخل بنای حرم، محرابی در رواق امام­خمینی;، مزین به تزیینات کاشی­کاری واقع است. این محراب، از جمله بخش­های افزوده به بنا در سال­های اخیر است دو کتیبه­ از کاشی، یکی در پیرامون و دیگری در داخل محراب، بر فراز ازاره نصب شده است. این کتیبه­ها نیز مانند سایر کتیبه­های حرم به خط ثلث و رنگ سفید بر زمینۀ لاجوردی ساخته شده است. مقرنس­کاری داخل محراب نیز با کاشی­های معرق با نقوش گردان تزیین شده است. تاریخ کتیبۀ داخلی محراب 1426 هـ. ق. و کاتب آن شخصی به نام موسوی است.

سرتاسر فضای کف امام­زاده با سنگ مرمر پوشانیده شده است. در بالای اضلاع صحن، در چهار گوشۀ آن تعداد چهار گلدستۀ مرتفع و زیبا با سبکی بسیار عالی ساخته شده است. ارتفاع هر گلدسته 30 متر و قطر آن 10.70 متر است [3].

لازم به ذکر است سنگ قبری از جنس گرانیت همراه با کتیبه و نقوش برجسته، به تاریخ 907 هـ. ش. داخل محفظه­ای شیشه­ای در صحن امام­زاده محافظت می­شود که بنا به بررسی­های انجام شده، متعلق به خوجه کمال­الدین سلطان حسین خواجه شمس­الدین محمدحسین شاه، امیرزاده­ای است که جنب آرامگاه امام­زاده به خاک سپرده شده بود. تاریخ وفات ایشان نیز در سنگ قبر، 896 هـ. ق. ذکر شده است.

 

کاشی­کاری در بنای امام­زاده حسین­ بن ­موسی ­الکاظم7

طبق اسناد موجود [5]، در فضای زیر گنبد، در بنای قدیم امام­زاده، نقاشی دیواری بر روی گچ، از جمله تزیینات وابسته به معماری در این آستان مبارک بوده است که در حال حاضر اثری از آن باقی نیست. اما، در بنای کنونی امام­زاده، آنچه بیش از همه در بین تزیینات معماری مشاهده می­شود، کاشی­های منقوش و الوان همراه با نقوش گردان اسلیمی و خـتایی، گره­های هندسی و کتیبه­های ثلث و کوفی است که پیش از ورود به بنا، در ایوان­ها و دیوارهای خارجی آغاز می­شود.

«کاشی می­تواند سلیقۀ حامیان به ­وجود آورنده و هنر هنرمندان زمانه­اش را بازگو کند. حتی می­تواند نشان­دهندۀ کارکرد ساختمانی باشد که دیوارهایش به این عنصر مزین شده است. [27] هنر اسلامی در تلفیق با هنر ساسانی هنری نو را به وجود آورد. در اوایل اسلام، آجر، این عنصر زیربنایی، با انعطاف­پذیری خود خارج و داخل بناها را زینت می­داد؛ اما دیری نپایید که کاشی جایگاه خود را پیدا کرد. [28] «کاشی­سازان ایرانی در کاشان و ری در کار خود استاد بودند و در قرن ششم هجری، کاشی­های شگفتی می­ساختند. این کاشی­ها به شکل ستاره و صلیب با رنگ­های برجسته و چشم­گیر بودند که به شکل­ها، جلوه­ای خاص می­بخشیدند و کاشی­ها با گل و بته به شیوۀ اسلیمی و عبارتی از قرآن کریم پرداخته می­شد». [29] آجرکاری ایران در معماری سلجوقی، به آخرین درجه ترقی رسید و تقریباً کامل شد. به­ویژه، به کار بستن کاشی یا به عبارتی آجر لعاب­دار رنگین، در این عهد شروع شد که موجب استحکام و غنای بیشتر بناها شد. هنر کاشی­سازی با بهترین رنگ­ها و لعاب­ها و بریده­های کاشی برای تشکیل قطعات بزرگ به­ صورت معرق، در زمان مغول و عصر تیموریان تکمیل و به اعلی درجه ترقی رسید. مساجد دورۀ صفوی با رنگ­ها و نقش­های بسیار عالی تزیین یافته است. طرح گنبدها پوشیده با نقش تاک و اسلیمی بزرگ متناسب با شکل و اندازۀ گنبد است. و به ­طور کلی، این آثار از نقطه نظر زیبایی در سراسر کشورهای اسلامی نادر است. [30] کاشی­کاری در این دوره به حد کمال رسید و در دورۀ قاجاریه نیز، علاوه بر تزیین مساجد در تزیین امام­زاده­ها، سقاخانه­ها، کاخ­های سلطنتی و حوض­خانه­های اعیان و اشراف نیز به کار رفت. نقش صور حیوانی و انسانی روی کاشی معمول شد و اولین بار برای تزیین حمام­ها از کاشی­های مصور استفاده شد. [31] البته در اینجا لازم به ذکر است که کاشی با آجر لعاب­دار از منظر شیوۀ ساخت، مواد اولیه، درجۀ پخت و محل کاربرد متفاوت است. اما معمولاً در بیان پیشینۀ کاربرد کاشی در ایران، به آجرهای لعاب­دار، از جمله آجرهای لعاب­دار کاخ داریوش در شوش، چغازنبیل و کاشی­های گلابه­ای قرمزرنگ در باباجان تپه، به عنوان نخستین نمونه­ها اشاره می‌کنند.

شاید به جرأت بتوان گفت، که کاشی­کاری تنها هنری است که از هزاران سال پیش از تاریخ تا امروز ادامه یافته و در جهان اسلامی به­ویژه ایران از نظر تنوع سبک­ها، تحول و روش­های فنی، فراوانی رنگ­ها و فرم­ها با دیگر هنرهای کهن قابل­ مقایسه نیست، بلکه از آن‌ها با ارزش­تر و قابل­ مطالعه­تر است. [17] بزرگترین قدرت کاشی تزیینی الوان، تغییر شکل یک ترکیب کاملاً ساختمانی به ترکیبی درخشان بود که در آن توده­های معماری، طرح­های تزیینی و رنگ با یکدیگر در می­آمیخت، در عین آن که هر یک اصول و ویژگی­های خاص خود را داشت. [32] در این بخش، نخست عناصری از بنا که این هنر در آن وجود دارد و مد نظر این پژوهش است، نام برده می­شود؛ سپس، به تفکیک، بر اساس فن ساخت کاشی­ها و همچنین، طرح و نقش آن‌ها به خواننده معرفی خواهد شد.

 

 

الف. معرفی فضاهای کاشی­کاری در بنا

به ­منظور بررسی دقیق جایگاه کاشی­کاری­ها در امام­زاده حسین ­بن موسی ­الکاظم طبس، در این بخش، ابتدا بخش­های اصلی بنا که در بر دارندۀ تزیینات کاشی است بر روی پلان مشخص شده است. (تصویر4) به ­این صورت که ایوان­های ورودی، به ترتیب با حروف بزرگ انگلیسی از Aتا F، ایوان­های ورودی به ساختمان حرم، با اعداد 1 تا 6، و ورودی­های فرعی دوسوی این ایوان­ها، با حروف کوچک انگلیسی از aتا hمشخص شده است.

تصویر4: فضاهای در بردارندۀ تزیینات کاشی در پلان امام­زاده


 

این علائم در جدول نیز به­طور خلاصه معرفی می­شود:

جدول1: علائم اختصاری فضاهای کاشی­کاری در صحن امام­زاده حسین­موسی­الکاظم

 

A

B

C

D

E

F

 

 

 

ایوان­های اصلی بنا

ایوان ضلع جنوبی (باب­السلام)

ایوان ضلع شمالی (باب­الحسین)

ایوان ضلع جنوب غربی (باب­الغدیر)

ایوان ضلع شمال غربی (باب­الحوائج)

ایوان ضلع جنوب شرقی (باب­الرضا)

ایوان ضلع شمال شرقی (باب­الشهدا)

 

 

 

1

2

3

4

5

6

 

 

ایوان­های ساختمان حرم

جنوبی

شمالی

جنوب غربی

شمال غربی

جنوب شرقی

شمال شرقی

 

 

 

A

B

C

D

E

f

g

H

ورودی­های فرعی ساختمان حرم

ضلع جنوبی (سمت غرب)

ضلع جنوبی (سمت شرق)

ضلع شمالی (سمت غرب)

ضلع شمالی (سمت شرق)

ضلع غربی (سمت جنوب)

ضلع غربی (مرکز)

ضلع شرقی (سمت جنوب)

ضلع شرقی (مرکز)

هر یک فضاهای مزبور، خود از عناصری ترکیب یافته که تزیینات کاشی­کاری بر بخش­های مختلف آن، به ایجاد قاب­های متعدد کاشی در هر عنصر معماری منجر شده است. به ­منظور روشن­شدن دقیق محل کاشی­ها و مقصود نویسنده از هر قاب کاشی، عناصر مهم در بردارندۀ کاشی­ها، در تصاویر نماهای مختلف شماره­گذاری شده است.


در تصویر5، که نمای یکی از ایوان­های اصلی بنای امام­زاده است، قاب­های کاشی مشاهده می­شود، که در تمامی ایوان­های دیگر نیز به همین شکل تکرار شده است. همان­طور که مشخص است، در ایوان­های اصلی امام­زاده، یک قاب مستطیلی افقی، در پیشانی ایوان، دربردارندۀ کتیبه­ای از آیات قرآن یا موارد دیگر (شماره1)، دو قاب مربع شکل حاوی کاشی­های معرق (شماره2)، در دو سوی آن، لچکی بر فراز طاق ایوان (شماره3)، دو قاب قرینۀ مستطیل عمودی در دو حاشیۀ ایوان و پایین مربع­ها (شماره4)، و لچکی­هایی بر فراز ورودی­های فرعی دو سمت (شماره6) و پنجرۀ بالای آن (شماره5)، مجموعه عناصر در بر دارندۀ کاشی­ها را تشکیل می­دهد. همین الگو در هر شش ایوان حرم تکرار می­شود، تنها متن کتیبه تفاوت می­یابد. لازم به ذکر است نمای داخلی ایوان­ها نیز از همین الگو پیروی می­کند.

تصویر5: ایوان شمالی امام­زاده (باب­الحسین)

 


تصویر6، نمای ایوان­های ساختمان حرم را نشان می­دهد؛ همان­طور که در این تصویر پیداست، کل فضای این ایوان­ها، که در مجموع 12 قاب را تشکیل می­دهد، همگی مملو از انواع تزیینات کاشی است. حاشیۀ سرتاسری (شماره1)، کتیبۀ پیشانی (شماره2)، لچکی اصلی (شماره3)، حاشیۀ طاق (شماره4)، سقف ایوان (شماره5)، نیم­طاق درونی (شماره6)، کتیبه دورتادور فضای داخلی (شماره7)، قاب­های مستطیلی بر دیوارهای دو سوی در ورودی (شماره8و9)، لچکی بالای در ورودی (شماره10)، فضاهای کاشی در ایوان­های ساختمان حرم را شکل می­دهد. این نوع تقسیم فضا برای کاشی­کاری و همچنین، نوع کتیبه­ها، نقوش گردان و مقرنس­های سقف ایوان، بسیار به تزیینات ایوان کتابخانه و موزۀ ملی ملک در تهران شباهت دارد. دیگر قاب کاشی در این ایوان­ها، مستطیلی عمودی است که به موازات حاشیه­ها بر دیوار جانبی عمود بر ایوان، دربردارندۀ کاشی­های گره­چین است و در نمای تصویر6 دیده نمی­شود. اما در تصویر7 با شمارۀ 1 مشخص شده است. لازم به ذکر است در اینجا نیز همین الگو منهای متن کتیبه در هر شش ایوان تکرار می­شود. البته، تفاوت­هایی نیز در فضای داخلی ایوان­های شمالی و جنوبی دیده می­شود، از جمله ادغام بخش­های 5و6 با تزیینات مقرنس. در تصویر7 نیز شماره­های 2و3و4و 5، به ترتیب، طاق­نماهای دورتادور ساختمان حرم، لچکی بالای ورودی فرعی، کتیبه و پنجرۀ بالای آن را نشان می­دهد.

 


تصویر7: نمای کلی از ساختمان حرم



تصویر6: ایوان شرقی ساختمان حرم

در طاق­نماهایی که دورتا دور دیوار حرم طراحی شده است، یک ترنج مرکزی وجود دارد که نام ائمۀ اطهار در آن‌ها ذکر شده، طرح کاشی­ها در طاق­نماهایی که بر فراز هم قرار گرفته، یکسان است. تکنیک اجرایی در کاشی­کاری تمامی طاق­نماها، کاشی هفت­رنگ است. هر طاق­نما یک لچکی بر فراز خودش دارد و لاجورد و فیروزه­ای در اینجا هم رنگ غالب است. طاق­نماهای لاجوردی، لچکی­های فیروزه­ای دارند و بالعکس.

علاوه بر این سه فضای اصلی، گنبد، ساقۀ آن و بخش­هایی از مناره­ها و همچنین کتیبه­هایی که بر پیشانی اضلاع سقاخانه­ها موجود است، دیگر فضاهای کاشی­کاری صحن امام­زاده را تشکیل می­دهد.


همان­طور که بیان شد، دو سقاخانه در دو ضلع شرقی و غربی صحن امام­زاده واقع شده که بنای هشت ضلعی سنگی با سقفی گنبدی است. سقف این بنا، همچنین پیشانی اضلاع آن و جداکننده­های فضاهای داخلی با کاشی تزیین شده است. همچنین، بین اضلاع، نورگیرهایی از کاشی­های سادۀ لعابدار، به­صورت مشبک با فرم­های هندسی، نصب شده است. کاشی­های سقف از نوع گره­چین و کتیبه­های پیشانی با کاشی معرق، به عبارات دعایی «سلام برحسین» و احادیثی در باب فضیلت رفع تشنگی مزین شده است (تصویر8).

تصویر8: سقاخانه­های امام­زاده

گنبد امام­زاده حسین­بن موسی­الکاظم، گنبدی است نار (رایج­ترین شکل گنبدهای اسلامی که فرم کروی دارد)، که سرتاسر با کاشی­های فیروزه­ای یک­رنگ پوشیده شده و کتیبه­های به خط کوفی بنَایی بر روی آن به چشم می­خورد. این کتیبه­ها به رنگ سفید، درون شمسه­­هایی با دورگیری نخودی و زمینۀ لاجوری، اسم الله، محمد، فاطمه، علی، حسن و حسین را به نمایش می­گذارند. حاشیه­ای بسیار باریک حاوی نقوش هندسی، یک در میان لاجوردی و نخودی، گنبد را از ساقۀ آن جدا می­کند؛ ساقۀ گنبد نیز از سه ردیف افقی تشکیل شده که از پایین به بالا از ارتفاع آن‌ها کاسته می­شود. پایین­ترین نوار، که ارتفاع آن حدود سه متر است، در بر دارندۀ کاشی­های گره­چین است. رنگ کرم یا آجری در این حاشیه، غالب است و نقوش آن با رنگ­های لاجوردی، آّبی، سفید و فیروزه­ای ساخته شده است. ردیف دوم که کتیبه­ای به رنگ سفید بر زمینۀ لاجورد است، خود دارای دو حاشیۀ باریک فیروزه­ای با نقوش گیاهی است. ارتفاع این حاشیه، حدود 70-80 سانتیمتر است و آیه­های شریفۀ 35 تا 38 سورۀ مبارکۀ نور به شیوۀ معرق بر آن نقش بسته است. کلاهک مناره­ها نیز مانند سقاخانه­ها، با کاشی­های گره­چین تزیین شده است. چهار مناره در چهار سوی گنبد، به صورت احجام هشت ضلعی با کلاهکی بر فراز آن‌ها، به نورگیرهای
گره­چینی و قاب­های کوچک کاشی مزین شده است (تصویر9).

تصویر9: گنبد و مناره

غرفه­هایی که در دورتادور صحن حرم قرار گرفته به­واسطۀ ایوانچه­هایی با سقف تیزه­دار، از تابش شدید آفتاب مصون مانده است. این ایوانچه­ها با ستون­هایی از هم جدا شده­اند. فضای زیر سقف این ایوانچه‌ها آیینه­کاری شده و دور تا دور آن با فرازهایی از دعای جوشن کبیر مزین شده است. در فاصلۀ بین هر دو ستون، یک فضای لچکی و بر فراز آن‌ها در بخش پیشانی، قابـی افـقی به شکل مستطیل با تزیینات کاشی­کاری قرار گرفته است. کاشی­های این دو فضا، یعنی قاب و لچکی، یک درمیان تکرار می­­شود. به عبارت دیگر، دو الگوی کاشی­کاری بر فراز حجره­های دور صحن حرم در سرتاسر صحن تکرار می­شود. تنها تفاوت در متن کتیبه­ای است که در مرکز قاب مستطیلی واقع شده است. این کتیبه­ها، هر یک نمایانگر یکی از اسماء الهی است.


تصویر10: کاشی­کاری بالای غرفه­های دور تا دور صحن

رنگ­های به کار رفته در لچکی شباهت زیادی به لچکی­های ایوان­های اصلی صحن دارد؛ یعنی، زمینۀ لاجوردی و حاشیۀ فیروزه­ای. علاه ­بر تفاوت­هایی در جزئیات، وجه تمایز اصلی این لچکی­ها، وجود ترنج کرمی در اینجا و نقوش متفاوت در حاشیۀ فیروزه­ای است.

تمامی این کاشی­ها به شیوۀ هفت­رنگ ساخته شده است. قاب مستطیلی پیشانی، به­ صورت یک سرلوحه با شمسه­هایی در پیرامون طراحی شده است. داخل سرلوحه یکی از اسماء الهی با رنگ سفید بر زمینۀ لاجوردی نگارش شده و باقی فضای قاب از شمسه­ها و نیم­شمسه­هایی به رنگ­های لاجورد، خاکی، فیروزه­ای و سفید پر شده است. این طرح یکی از الگوهای تکرار شونده است که تماما با کاشی هفت­رنگ ساخته شده است. در الگوی دوم، که زمینه کرمی و حاشیه لاجورد است، ضخامت بند اسلیمی تقریباً یک چهارم اسلیمی­ها در لچکی مجاور است (الگوی اول)، و تفاوت دیگر آن، وجود نقوش اسلیمی در حاشیه است، در صورتی که نقوش حاشیه در الگوی اول، گل­های تکرارشوندۀ ختایی است. به­طور کلی ظرافت در الگوی دوم بسیار بیشتر است و بندهای اسلیمی با رنگ­های لاجوردی و مشکی قلم­گیری شده و فضای داخلی آن‌ها با نخودی و سفید پرشده است. ترنج نیز در اینجا به رنگ فیروزه­ای است. در الگوی دوم قاب­های مستطیلی نیز، نقوش تا حد بسیار زیادی یکسان است، تنها تغییر در گزینش رنگ، به تفاوت­هایی جزئی در فرم­های هندسی منجر شده است. کتیبه در اینجا، نخودی بر زمینۀ لاجورد است و رنگ­های اصلی در شمسه­ها نیز فیروزه­ای، لاجوردی و نخودی است. از جمله اسماء الهی در این سرلوحه­ها موارد زیر را می­توان نام برد:

یا رضوان، یا غفران، یا سبحان، یا مستعان، یا ذالمن البیان، یا غافر الخطایا، یا کاشف البلایا، یا منتهی الرجایا، یا مجزل العطایا، یا واهب الهدایا، یا رازق ­البرایا، یا قاضی ­المنایا، یا سامع ­الشکایا، یا باعث ­البرایا، یا مطلق ­الاسری، یا ذالفخر و البها، یا ذالمجد و السنا، یا ذالعفو والرضا، یا ذالعهد والوفا، یا ذالمن والعطا، یا ذالفضل و القضا، یا ذالعز والبقا...

 

ب. معرفی تکنیک­ کاشی­­های امام­زاده

همان­طور که بیان شد، در مجموع، در شش ایوان اصلی حرم، نماهای داخلی و خارجی، 120 قاب کاشی نصب شده است که 24 مورد از آن‌ها کاشی معرق و مابقی به­شیوۀ هفت­رنگ ساخته شده است؛ در مجموعِ شش ایوان ساختمان حرم، 82 قاب کاشی وجود دارد، که تمامی آن‌ها به شیوۀ معرق کار شده است؛ در مجموع دو سقاخانه، با احتساب سقف گنبدی، کتیبه­ها و قاب­های داخلی، 30 قاب کاشی که کتیبه­ها، یعنی 16 مورد به ­شیوۀ معرق، قاب­های داخلی، یعنی 12 مورد، هفت­رنگ و سقف، گره­چین است. در مجموعِ 150 غرفه پیرامون صحن حرم و 12 قاب بر فراز سرویس­ها، 348 قاب کاشی و همگی به­شیوۀ هفت­رنگ کار شده است. گنبد و ساقۀ آن، به شیوۀ معرق و البته کاشی­های سادۀ فیروزه­ای که زمینۀ گنبد را پوشانده، جزء کاشی­های نره­ای است. نماهای کاشی بر دیوارهای بیرونی ساختمان حرم، شامل طاق­نماها و لچکی­ها، در مجموع 96 قاب کاشی، که همگی به شیوۀ هفت­رنگی کار شده است. این‌ها مجموع کاشی­های مورد نظر این پژوهش در صحن امام­زاده حسین ­بن موسی ­الکاظم7 است که در ادامه ابتدا درصد کاربرد هر شیوه و موقعیت آن در بنا در جدول می­آید و سپس، پیشینۀ انواع تکنیک­های کاشی­کاری در تاریخ هنر ایران بیان و به ذکر نمونه­های مشابه پرداخته می­شود:


 

جدول2: شیوه­های ساخت کاشی در بنای امام­زاده حسین­بن موسی­الکاظم

شیوۀ کاشی­کاری

هفت­رنگ

معرق

گره­چین

نره­ای

موقعیت در بنا

ایوان اصلی، دیوارهای بیرونی حرم، غرفه­ها، سقاخانه­ها

ایوان حرم، ایوان اصلی، سقاخانه، گنبد و ساقۀ آن

ایوان­های حرم، سقاخانه، منار، ساقۀ گنبد

گنبد

تعداد از مجموع 704 قاب کاشی

560

124

19

1

درصد

79. 5%

17. 5%

2. 7%

0. 1%

 

کاشی معرق

یکی از هنرهایی که در مورد کاشی به کار می­رود، معرق­کاری است که هنری ظریف، پرکار و زیباست که در دوران تیموری به اوج خود رسید و با شروع سلسلۀ صفویه، و به کار رفتن کاشی هفت­رنگی اندک اندک به علت صرف وقت فراوان و دقت زیاد برای تهیۀ آن کمتر در بناها به کار رفت.

در کارگاه­های فعلی برای تهیۀ کاشی­های معرق به­ این صورت عمل می‌کنند: ابتدا کاشی­های 15*15 را انتخاب می‌کنند، سپس با توجه به طرح­، کاغذ طراحی را مدرج و روی اشکال بر حسب خانه­های مربوط شماره­گذاری می‌کنند، گاهی نیز رنگ مورد نظر را روی آن می­نویسند. پـس از تعیین شماره و نوع رنگ، اشکـال را با ابـزارهای مخـصوص مجـزا کـرده و روی کاشـی­های سـاده می­چسبانند. این نوع کاشی­ دارای رنگ­های لعابی ویژه­ای است که در مقابل تیشه، شکننده است. قسمت‌های طرح­ را جدا کرده و با سوهان می­سایند تا کلیۀ زواید و قسمت­های اضافه آن بریده شود. پس از تراش، به رفع عیوب می­پردازند و سپس، قطعه­ها برای قالب­ریزی آماده است. ابتدا قطعات را وارونه روی قالب گذاشته، پس از صاف­کردن، پشت آن‌ها را با سیمان می­پوشانند و بعد از خشک­شدن، کاشی معرق، آمادۀ استفاده خواهد شد. [33] تکه­های کوچک لـعابی را می­توان بر سـطح­های منـحنی و حتی مقرنس­های پرفراز و نشیب محراب به کار برد. صنعتگران بیشتر کاشی­های فیروزه­ای و آبی و ارغوانی را برای ساختن طرح گل و بته و ستاره­ها به کار می­برند. بعدها همین شیوه با نرمی و انحناهای رنگین برای پوشانیدن دیوارهای مسجدها و حتی گنبدها و مناره­ها به کار بسته شد. [34]

اگر چه هنر کاشی­کاری معرق، زایدۀ تفکر هنرمند مسلمان است که نخستین بار می­توان در دورۀ سلجوقی، ریشه­های شکل­گیری آن در تزیینات معماری را شاهد بود، نخستین نمونه­هایی از این کاشی با شیوۀ ساخت تقریباً مشابه را می­توان در بناهای ساسانی و از جمله، کاخ بیشاپور مشاهده کرد. با وجود این، آغاز رسمی به­کارگیری تزیینات کاشی معرق در مساجد، مقابر و بقاع متبرکۀ دورۀ اسلامی را باید در دورۀ ایلخانی و از جمله در سردر مسجد جامع ورامین دانست. در این هنر از نقش گل و گیاه اسلیمی، بند گره و انواع خط استفاده می­شد؛ سفید، فیروزه­ای و لاجوردی، عمده رنگ­های کاربردی بود و زمینۀ نقش کاملاً آجری و بدون لعاب باقی می­ماند. [35] در دورۀ تیموری، نخستین بار سطوح سترگ و عظیم با روکش­هایی که حاوی کاشیکاری لعابی و معرق بود، تزیین یافت. [36] برای تزیین گنبد از خشت­های چهارگوش لعاب­دار به رنگ­های آبی و فیروزه­ای استفاده شد. تزیینات کاشی شامل عناصر گیاهی، گل و بوته­ها، اشکال هندسی و حاشیه­های خطی است. زیباترین نمونۀ آن‌ها را در «شاه زند» به­ویژه در «گور امیر» و هم­چنین در مسجد گوهرشاد مشهد وجود دارد. [37] در این دوره، تحول تازه­ای در تزیین به­وجود آمد. نقش­مایه­های گیاهی بر طرح­های هندسی برتری یافت و کتیبه­هایی به خط ثلث مزین شد. [38] مسجد کبود تبریز، که به «فیروزۀ اسلام» شهرت دارد (تصویر11)، از نمونه­های عالی کاربرد کاشی معرق در تمامی دوران اسلامی است که شاهکار هنرمندان تیموری است. کتیبۀ سردرِ اصلی مسجد، تاریخ ساخت آن را 870 هـ. ق. (1465 م) معرفی می‌کند. کاشی­های این بنا به رنگ لاجوردی روی زمینۀ سفید تزیین شده وخوشنویسی آن به خط رقاع است. این کاشی­ها، در ترکیبی از طیف رنگ­های آبی، خاکستری، سبزهای روشن و تیره و در کمال دقت، ظرافت و مهارت ساخته شده است. طرح­های این کاشی­ها عموما گیاهی ونقش گل وبته است و در بعضی نقاط برای نقش شاخه­ها و برگ‌ها نشانه­هایی از طلاکاری دیده می­شود. [39]

 

 

 

 

 


 

 

 

 

 

تصویر11: مسجد کبود تبریز[39]

تصویر12: مسجد گوهرشاد[40]

 

 


مسجد گوهرشاد در مجموعۀ حرم مطهر حضرت رضا7، نیز از مهم­ترین بناهای تیموری است که کاشی­های معرق، معقلی و آجر به ­طور هم­زمان در تزیین آن‌ها به­کار رفته است و رنگ آبی لاجوردی در آن بیشترین کاربرد را داشته است. خط ثلث و نستعلیق به تزیینات مسجد شکل متفاوتی بخشیده است. [41] (تصویر12) 

همان­طور که در جدول2 مشخص شد، در بنای امام­زاده حسین­بن موسی­الکاظم، 17.5% قاب­های کاشی، به شیوۀ معرق ساخته شده است. این شیوۀ کاشی­ در بخش­های مختلف بنا به­کار رفته است. اما مهم­ترین بخش­های امام­زاده که تماماً به این شیوه کار شده، ایوان­های اصلی ساختمان حرم است که با دو تکنیک معرق ساده و معرق برجسته تزیین یافته است. اجزای اصلی هر ایوان که به کاشی­­ها اختصاص یافته را می­توان این­گونه برشمرد:

در هر ایوان یک حاشیۀ سرتاسری، با تکنیک معرق برجسته، از ترکیب چهار رنگ کرم، لاجورد، سفید و فیروزه­ای وجود دارد که اسمای الهی را در داخل شمسه­هایی به خط ثلث به نمایش گذاشته است. قطعۀ برجسته به رنگ کرم، زمینۀ شمسه، لاجورد، کتیبه سفید، هشت­ضلعی­های پیرامون شمسه­ها، به رنگ فیروزه­ای طراحی شده است. این شمسه­ها در ردیف­های متوالی قرار گرفته که در هر ردیف دو شمسۀ کامل در وسط و دو نیم­شمسه در دو گوشه واقع شده، اسـماء الهی تنها در شـمسه­های کــامل وسـط، و به­صورت یک ردیف در میان نگاشته شده است. به­گونه­ای که در ردیف اول، شمسه­ها فاقد کتـیبه و حاوی نقوش است. در سایر ردیف­های فاقد کتیبه نیز این نقوش تکرار می­شود. در مجموع 104 اسم الهی در قالب این شمسه­ها، در هر ایوان به چشم می­خورد (تصویر13).

 

این حاشیه (تصویر14) در تصویر6 با شمارۀ1 مشخص شده است. کتیبۀ پایین آن (شمارۀ2 در تصویر6)، در ایوان­های مختلف متفاوت است، اما در تمامی ایوان­ها ترکیبی از رنگ­های سفید و نخودی بر زمینۀ لاجورد است که گهگاه به گل­های ختایی قهوه­ای و سفید بر ساقه­­های فیروزه­ای مزین شده است. (تصویر15)

 

 


تصویر14: حاشیۀ ایوان شرقی حرم، معرق برجسته

 

 

تصویر15: کتیبۀ ایوان شمالی ساختمان حرم (ترکیب کوفی گره­دار (تزیینی) و ثلث.

در نیم­طاق بالای در چوبی، (در ایوان­های شرقی و غربی) زمینه لاجوردی، اسلیمی­های گل­دار فیروزه­ای و ختایی­های زرد رنگ (نخودی) وجود دارد؛ در سربند اسلیمی، که به رنگ یشمی است، عبارت «السلام علیک یا حسین­بن موسی­الکاظم» در مرکز به رنگ نخودی و خط ثلث نوشته شده و در دوسوی آن «شرکت کاشی سنتی آستان قدس رضوی» به رنگ سفید و خط نستعلیق. حاشیه­ای فیروزه­ای حاوی نقوش اسلیمی کوچک پیرامون این نیم­طاق وجود دارد (تصویر16).

 

تصویر16: نیم طاق داخل ایوان غربی حرم


 

 


لچکی اصلی ایوان، پایین این کتیبه (شماره3 در تصویر6)، زمینۀ فیروزه­ای، سربند قهوه­ای، بندهای اسلیمی سفید و گل­های ختایی سفید روی ساقه­های قهوه­ای دارد. حاشیۀ دور طاق­ها با گل­هایی ختایی رنگارنگ بر زمینۀ کرم مزین شده و فضای زیر سقف ایوان با گره­های هندسی کرم رنگ تقسیم و داخل آن‌ها نقوش اسلیمی ترسیم شده است؛ زمینۀ آلت­ها لاجوردی و نقوش داخل آلت­ها، سفید و نخودی است (تصویر17). این بخش همان­طور که قبلا ذکر شد، در تمامی ایوان­ها یکسان نیست و در ایوان شمالی و جنوبی با مقرنس تزیین یافته است. (تصویر18)

تصویر17: کاشیکاری سقف ایوان غربی حرم

 

تصویر18: کاشی­کاری سقف ایوان جنوبی حرم

 

 

 

 

 

 

 

 


کتیبۀ فضای داخلی ایوان، زیر نیم­طاق، سورۀ عادیات، به رنگ سفید بر زمینۀ لاجورد، با خط ثلث، کاشی معرق...

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم

وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًا ﴿١ فَالْمُورِیَاتِ قَدْحًا ﴿٢ فَالْمُغِیرَاتِ صُبْحًا ﴿٣ فَأَثَرْنَبِهِ نَقْعًا ﴿٤ فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعًا ﴿٥ إِنَّ الإنْسَانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ ﴿٦ وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِکَ لَشَهِیدٌ ﴿٧ وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ ﴿٨ أَفَلا یَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِی الْقُبُورِ ﴿٩ وَحُصِّلَ مَا فِی الصُّدُورِ ﴿١٠ إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَخَبِیرٌ﴿١١.

 

دو قاب مستطیل عمودی در دو سوی در چوبی، نقوش ختایی را نشان می­دهد که از یک گلدان بر زمینۀ فیروزه­ای و حاشیۀ لاجورد منشأ می­گیرد. رنگ­ها در اینجا، سفید، قهوه­ای، نخودی، سبز صدری، مشکی، کرمی است. قاب­های مستطیل در دو سوی فضای داخلی ایوان، دقیقا نقشۀ یک قالی لچک­ترنج با نقوش گردان، زمینۀ لاجوردی، حاشیۀ فیروزه­ای، لچک­های خاکی و سفید، ترنج کرم، فیروزه­ای و خاکی است. مجموع رنگ­ها در این قاب، فیروزه، لاجورد، سفید، کرم، خاکی، سبز، نخودی، آبی، سبز تیره و روشن است. لچکی بالای در چوبی، زمینۀ سفید، سربند فیروزه­ای، بندهای اسلیمی لاجوردی را در خود جای داده و رنگ­های دیگری نظیر فیروزه­ای، خاکی، نخودی، لاجورد، سفید، مشکی، سبز نیز در این ترکیب به چشم می­خورد.

 

کاشی هفت­رنگ

همان­طور که در جدول2 مشخص است، حدود 79.5% از کاشی­های امام­زاده حسین­ بن موسی ­الکاظم، به شیوۀ هفت­رنگ ساخته شده است. هفت­رنگ شیوه­ای در ساخت کاشی است که نسبت به معرق با سرعت بسیار بیشتری آماده می­شود. چرا که، در این جا عناصر و ریزه­کاری­های طرح نه با چینش قطعات کاشی بلکه از طریق نقاشی روی کاشی­ها شکل می­گیرد. به این صورت که کاشی­ها در قالب قطعات خشتیِ معمولاً مربع­شکل که روی آن‌ها بخش­های مختلف طرح نقاشی شده، آماده می­شود. تفاوت سبک کار معرق و هفت­رنگ در تصاویر 19 و 20 به خوبی مشخص است.

تصویر19: کاشی معرق بر ایوان شرقی حرم

تصویر20: کاشی هفت­رنگ بر طاق­نماهای ضلع شرقی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


برای تهیه کاشی هفت رنگ، ابتدا سطح مورد پوشش را اندازه گرفته، بر مبنای آن ابعاد کاشی‌ها را تعیین می­گنند و بعد از تهیه قالب، خشت‌های آن را تهیه می‌کنند. اغلب بصورت مربع، ولی در بعضی قسمت­های بنا، به­خصوص در گلوئی گنبدها دارای طرح مقرض به صورت یک تخته یا یک طبقه یا در قسمت حاشیه به­صورت مستطیل ساخته می­شود. سپس خشت­ها را به کوره برده خوم­پز می‌کنند، پس از خوم‌پز کردن تمامی کاشی­ها را لعاب سفید می­دهند. پس از اتمام عمل لعاب ­دادن و خشک شدن آن را بر روی سطح گچی منتقل می‌کنند و پس از عمل لعاب­گیری و گل­گیری که توسط تیشه و سنگ سنباده صورت می­گیرد و پس از چیدن و جفت کردن کاشی­ها را در کنار یکدیگر قرار می­دهند. سپس طرح را به روش­های خاص خود روی کاشی منتقل می‌کنند. سپس داخل طرح را به اصطلاح بوم می‌کنند، پس از ثابت شدن رنگ‌ها آن‌ها را از کوره خارج کرده و از روی شماره پشت آن، یکی یکی در سطح مورد نظر بکار می­برند. و پشت آن را با دوغ آب گچ پر می‌کنند، رنگ­هائی که در هفت رنگی به­کار میرود عبارت است از سفید، زرد، فیروزه ای، لاجورد، تغاری (حنائی)، مشکی، چمنی. طرح کاشی­های هفت­رنگ در دوران صفویه بیشتر گل و بوته و در لچکی­ها اسلیمی، که در دوران قاجار علاوه بر رنگ صورتی که در کاشی‌ها دیده می­شود نقوش پرندگان و حیوانات و نقش انسان نیز به­کار رفته است. کاشی هفت­رنگی نیز در دوران تیموری با طول و عرض 40سانتی متر و ابعاد دیگر ساخته و به­کار رفته است. و بیش از سه رنگ (لاجورد، فیروزه‌ای سفید و متن آجری که قرمز رنگ است) در آن دیده نمی‌شود. نمونه آن در دفتر فنی حفاظت آثار باستانی خراسان موجود است. [42] لازم به ذکر است، نمونه­های اولیۀ این نوع کاشی در قرون میانۀ اسلامی در مناطقی مثل کاشان ساخته می­شد. [21]

یکی از بناهایی که می­توان در آن شاهد کاربرد کاشی­های هفت­رنگ بود، مسجد امام (شاه سابق) در اصفهان است که به گفتۀ کریستین پرایس، به دلیل این که کاشی­های فراوانی برای مسجد نیاز بود و شاه عباس نیز در کارش شتاب داشت، از این رو کاشی­های چهارگوش لعابی پر نقش و کاشی­های ریز هر دو را به کار برده­اند. [29] «مسجد شیخ لطف­الله» از زیباترین و پرکارترین مساجد اصفهان است که به دستور شاه عباس ساخته شده است. کاشی­کاری گنبد این بنا، از نقوش اسلیمی آبی تیزه و سفید بر زمینه­هایی به رنگ قهوه­ای روشن با شکوهی در اطراف بنا می­چرخد. دالان مسجد با کاشی­های هفت­رنگ تزیین یافته و مابقی از کاشی­های معرق فوق­العاده زیبا که بهترین نمونۀ آن را در محراب می­توان شاهد بود. [30] 

در آستان مقدس امام­زاده حسین ­بن موسی ­الکاظم7 تقریباً در تمامی بخش­ها شاهد کاربرد وسیع کاشی هفت­رنگ هستیم؛ نماهای داخلی و خارجی ایوان­های اصلی بنا، کاشی­­کاری بالای غرفه­های دورتادور صحن، کل نماسازی بیرونی ساختمان اصلی حرم، در قالب طاق­نماها، لچکی­ها و کتیبه­های بالای ورودی­های فرعی و داخل سقاخانه­ها. با بررسی قاب­های کاشی هفت­رنگ، هیچ­گونه تفاوتی در گزینش طرح نسبت به کاشی معرق مشاهده نمی­شود. چرا که می­توان ساخت مثلاً کتیبه­های ثلث را هم با کاشی معرق و هم هفت­رنگ در امام­زاده شاهد بود. در نگاه کلی به­نظر می­رسد طراحان کاشی­ها، بخش­هایی را که از اهمیت بیشتری برایشان برخوردار بوده و یا در ارتفاع کم­تری نصب می­شده را به شیوۀ معرق و مابقی فضاها، به­ویژه آن‌هایی که در تعداد زیاد تکرار می­شود (مثل غرفه­ها) را به دلیل سرعت بالاتر آماده­سازی کاشی هفت­رنگ، با این شیوه می­ساختند. هرچند این به نظر یک اصل کلی نمی­رسد که در تمامی فضاها رعایت شده باشد. از جمله فضاهایی که از این شیوه برای کاشی­کاری استفاده شده، می­توان لچکی­های ایوان­های اصلی را نام برد که در تصویر21 مشاهده می­شود.

در اینجا، حاشیه فیروزه­ای و متن لاجوردی است. سربن بیضی­شکل آبی فیروزه­ای در مرکز و بندهای اسلیمی نخودی رنگ از آن منشعب شده­اند. گل­های ختایی هم به رنگ­های سفید، فیروزه­ای و نخودی روی ساقه­های فیروزه­ای در بین بندهای اسلیمی خودنمایی می‌کنند. در میان بندهای اسلیمی نیز، ساقه­های یشمی ختایی به چشم می­خورد. در کل در کاشی­های ایوان­ها، غلبۀ رنگ ابتدا با لاجورد، سپس فیروزه­ای و بعد نخودی است. (تصویر21)

 

تصویر21: لچکی سردر ایوان جنوبی بنا

 

 


کاشی نره­ای

این کاشی بیشتر به پوشش گنبدها اختصاص دارد و ضمناً در مورد پوشیدن سطوحی که به صورت کار بنائی یا معلقی و گلچینی مورد نظر است به­کار می­رود؛ قطر کاشی نره 5 و عرض آن 5 تا 6 سانتی­متر و طول آن سه برابر عرض آنست،  کاشی نره را کلوک و  آن را دو قدی و تمام آن را در صورت بکار بردن در کار گلچینی سه قدی گویند. رنگ کاشی نره بیشتر فیروزه ای، زرد، میکی، لاجوردی، سفید، تغاری است که از کاشی نره فیروزه­ای فقط برای پوشاندن تمام گنبد، البته در صورت پوشش ساده بدون تزئین و گلچینی استفاده می­شود که نشانه­ای از رنگ آسمان است و از رنگ­های دیگر برای تزئینات گلچینی یا کلمات الله، محمد، علی، بصورت معلقی به ­کار می­رود. قالب خشت­های کاشی نره به این صورت است که قسمت پشت کاشی‌ها باریکتر است، به­ دلیل اینکه هنگام کار و چیدن آن در روی گنبد با ملات پشتش گیرائی بیشتر یا به اصطلاح تراش کوره­ای داشته باشد، زمانی که دونم است با قطعۀ فلزی طرفین آن را گود نموده و به اصطلاح مغزی­بری می‌کنند تا هنگام چیدن، ملات در آن‌ها فرو رفته و پیش آمدگی یا سر سفتی به­وجود نیاورد. ابعاد کاشی نره استاندارد نیست و با بزرگی و کوچکی گنبد فرق می­کند. [42]

سبک کلی گنبد امام­زاده حسین ­بن ­موسی ­الکاظم، از منظر غلبۀ آبی فیروزه­ای در زمینه و تمرکز کتیبه­ بر بخش پایینی گنبد، یادآور گنبد مسجد گوهرشاد در دورۀ تیموری و همچنین گنبد سلطانیه از دوران ایلخانی است. در هر سه این گنبدها، تمامی گنبد با کاشی فیروزه­ای رنگ پوشانده شده و در فضاهای آغازین گنبد، بر فراز ساقه، پس از یک حاشیۀ باریک، کتیبه آغاز می­­شود. ساخت گنبدهایی از این نوع را می­توان در انواع مختلف، به­ویژه در دورۀ تیموری شاهد بود. البته لازم به ذکر است که این بناها از شاهکارهای تاریخ معماری اسلامی در ایران و جهان است و کیفیت کاشی­کاری آن‌ها هرگز با بناهای معاصر قابل­قیاس نیست.


 

 

 

تصویر22: از راست به چپ: گنبد امام­زاده حسین ­بن ­موسی­ الکاظم، گنبد سلطانیه [41]، گنبد مسجد گوهرشاد [38].

 

 

 

 


کاشی گره­چین


گره کشی که علمی است هندسی از چیدن چندضلعی­ها پهلوی یکدیگر با قواعد خاص که بر آن‌ها حاکم است به وجود می­آید. با شناخت علم هندسه و گسترش روزافزون آن و با قواعد ریزه­کاری­های آن، گره­کشی در کاشی­کاری ایران به اوج خود رسید. می­توان گفت علم گره­کشی اول از تزئینات آجری از حرکت اشکال مربع و مربع مستطیل و لوزی و غیره به وجود آمد. گره کشی نقش مایه‌ها خود از قوانین هندسی برخوردار است، به طوری که هر نقش ساده­ می‌تواند به نقشی بزرگ و بزرگ­تر تبدیل شود. بنابراین نقش­ها به طور کلی دارای قواعد خاصی هستند و هر نقش مایه از یک نقش بزرگ به دست می‌آید و می‌تواند خود زمینه نقش دیگر گردد و سطح بناها را یکی پس از دیگری بپوشاند. [34] در کاشی­های امام­زاده، در سقف سقاخانه­ها، سقف گنبدی مناره­ها و قاب­مستطیلی پشت ایوان­های حرم و همچنین ساقۀ گنبد، می­توان کاربرد کاشی­های گره­چین را شاهد بود که از رنگ­های کرم، فیروزه­ای، لاجورد، زرد، آّبی و مشکی ترکیب یافته است (تصویر23).

تصویر23. کاشی­ گره­چین در فضای پشت ایوان­های اصلی حرم

 

 

 


 


ج. معرفی نقوش کاشی­های امام­زاده

نقوش هندسی و گره­ها

گرچه به دلیل زلزلۀ 1357، تقریباً تمامی آثار تاریخی طبس از بین رفت، همچنان می­توان در تصاویر بازمانده از این بناها، تداوم سنت­هایی چون کاربست گره­سازی در بناهای خشتی و گلی را شاهد بود. (تصویر24) در رابطه با نقوش هندسی در کاشی­کاری بنای امام­زادۀ طبس، بیشتر می­توان به تزیینات گره­چینی اشاره کرد که طبق معمول به ­منظور تقسیم فضا برای سایر نقوش به کار گرفته شده­اند. به ­عنوان مثال، در سقف ایوان­های شرقی و غربی حرم، از نقش­بندی گره «کند طبل قناس»[4] که از ترکیب شمسۀ ده، ترنج­ها، شش کند و طبل[5] ساخته می­شود (تصویر25)، به ­منظور فضاسازی برای نقوش گیاهی استفاده شده است. در کتیبه­های بالای غرفه­ها و همچنین در فضای داخلی سقاخانه­ها، نیز از گره تند دو پنج برای دور کتیبه، استفاده شده که ترکیبی از آلت­های شمسۀ ده، ترنج، پنج تند و ترقه است. [14] اینها دو گره اصلی کاربردی در کاشی­کاری بنای امام­زاده است. دیگر کاربرد هندسه در این بنا، تقسیمات سقف ایوان­های جنوبی و شمالی به­ منظور مقرنس­کاری است. به­ طور کلی، در کاشی­های این بنا با غلبۀ نقوش گردان و گیاهی بر نقوش هندسی مواجه هستیم.

تصویر24. کاربرد نقوش هندسی در بناهای تاریخی طبس [5]

تصویر25. گره کند طبل قناس در سقف ایوان شرقی حرم امام­زاده

 

 

 

 

 

 

 


نقوش گردان

نقوش گیاهی یا گردان در کاشی­کاری بنای امام­زاده، که به دو گروه کلی اسلیمی­ها و ختایی­ها تقسیم می­شود، در بخش‌های قبلی مقاله به تفصیل توضیح داده شد (تصاویر 16 تا21). در اینجا باید افزود که غلبۀ رنگ در تمامی فضاها، به­ویژه در نقوش گردان، با رنگ لاجورد است. طرح­های گردان در این کاشی­ها از چند الگوی کلی پیروی می­کند. در لچکی­ها یک طرح واحد که از سربند مرکزی آغاز می­شود، بندهای اسلیمی و پیچش ساقه­­های ختایی با گل­های شاه­عباسی، پروانه­ای و انواع چندپر، غنچه­ها و شکوفه­ها روی آن‌ها را می­توان دید. در قاب­های مستطیلی، مانند فضاهای داخلی ایوان­ها در دو سوی در ورودی چوبی، نیز دو الگوی گلدانی، یعنی آغاز طرح با یک گلدان مرکزی و منشعب شدن ساقه­­های ختایی از آن و الگوی لچک و ترنج، مانند نقشه­های قالی، قابل­تشخیص است. لازم به ذکر است، ظهور نقش گلدانی در دورۀ صفویه صورت گرفت و در قاجار به ­طور گسترده­ای در تزیینات معماری رواج یافت، به­گونه­ای که پیش از دوران صفوی، نمونه­های مشخصی از این نقش یافت نشده است. اکثر اسلیمی­ها در کاشی­های امام­زاده از نوع اسلیمی ساده، پیچک­دار و گل­دار (یعنی در وسط آن نقوش گل­های ختایی طراحی می­شود) است. همچنین در قاب­های مستطیلی پیرامون در ورودی چوبی در ایوان­های حرم، اسلیمی­های ماری نیز در کنار طرح گلدانی به کار رفته است.

 

کتیبه­ها

«هنر خوشنویسی در معماری اسلامی و تزیین بنا، تا حدود سال 300 هـ. ق. به­طور عمده با طرح­های مختلف ساده، هندسی و گیاهی انجام می­شد و پس از این زمان، به نوشته­های کوفی روی آورد. نمونه­های آن را می­توان در صفحات کلام­الله مجید، سکه­های اسلامی و به­ویژه بر کتیبه­های بناهای اسلامی چون مساجد، مدارس و مقابر مشاهده کرد». [44] 

بر اساس بررسی­های نگارندگان در کتیبه­های کاشی­کاری امام­زاده، چهار نوع خط، یعنی ثلث، نستعلیق، کوفی بنایی و کوفی تزیینی شناسایی شد که در برخی کتیبه­ها به­صورت مستقل و در برخی ترکیبی استفاده شده است. ترکیب کوفی تزیینی و ثلث و همچنین ثلث و نستعلیق، دو ترکیب عمده­ای است که کتیبه­ها با آن نگارش شده است (جدول3).

 

جدول3. نسبت کاربرد خطوط مختلف در کتیبه­های بنای امام­زاده

نوع خطوط کتیبه

ثلث

نستعلیق

کوفی بنایی

ترکیب ثلث و کوفی تزیینی

ترکیب ثلث و نستعلیق

موقعیت در بنا

ایوان­های اصلی، ایوان­های حرم، غرفه­ها، سقاخانه­ها، ساقۀ گنبد

ایوان­ اصلی جنوبی

گنبد

ایوان­های حرم و ایوان­های اصلی

سقاخانه­ها

زبان کتیبه

عربی

فارسی

عربی

عربی

فارسی و عربی

تعداد از مجموع 310 کتیبه

272

1

13

14

10

درصد

87. 7%

0. 3%

4%

4. 5%

3. 2%

 


خط ثلث که یکی از پرکاربردترین خطوط برای نگارش کتیبه­های معماری بوده، در این جا نیز بیش از همه استفاده شده است. پیشینۀ کاربرد این خط در منطقه را نیز می­توان با توجه کتیبۀ ثلث موجود بر سنگ قبر واقع در حیاط امام­زاده شناسایی کرد (که در بخش معرفی بنا به آن اشاره شد). از سردر ایوان­های اصلی و ایوان­های حرم گرفته تا فضای بالای غرفه­ها، نماسازی دیوارها و پیشانی سقاخانه­ها، همه و همه با خط ثلث نگارش شده است. تمامی کتیبه­های ثلث در بنای امام­زاده، مانند اکثر کتیبه­های حرم مطهر امام رضا7، بر زمینۀ لاجورد نگارش شده و خطاط کتیبه­ها، چنان­که از امضا مشخص است، شخصی به نام «حاکم» است. رنگ خطوط، اکثراً سفید و در معدود نمونه­هایی، نخودی است (تصویر26).

تصویر26: کتیبۀ ثلث بر سردر ایوان غربی حرم

 


 نکتۀ مهم این است که تمام کتیبه­های ثلث در امام­زاده، به زبان عربی نگارش شده است و این در تضاد آشکار با محل کاربرد خط نستعلیق در بناست که تماماً برای نگارش خط فارسی به ­کار رفته است. در واقع، از این خط برای نگارش متونی که نقش اخباری داشته، مانند نام آستان مبارک، نام شرکت سازندۀ کاشی، و ترجمۀ فارسی­ احادیث استفاده شده است (تصویر 27).

تصویر27: کتیبۀ نستعلیق بر سردر ایوان جنوبی امام­زاده (باب­السلام)

 

 

 



یکی دیگر از خطوطی که در بسیاری از کتیبه­های امام­زاده دیده می­شود، کوفی تزیینی است که البته می­توان انواع مختلف آن را در کتیبه­های سردر ایوان­ها شاهد بود؛ کاربرد این خط نیز از جمله سنت­های رایج در معماری خراسان از سده­های نخست هجری، و به­ویژه معماری بومی شهرستان طبس است. (تصویر28 و29) در کتیبۀ ایوان شمالی حرم، از کوفی گره­دار[6] برای ساخت فضاهایی به­منظور ترسیم نقوش تزیینی استفاده شده است (تصویر15)، مشابه این کتیبه را می­توان در ایوان صحن قدس در حرم مطهر امام­رضا شاهد بود. سایر انواع کوفی تزیینی نیز برای نگارش سوره­های قرآن و یا ذکر «الحمدلله» در سردرهای امام­زاده به کار رفته است.

تصویر29. کتیبۀ کوفی در بنای مزار خسروآّباد [5]

تصویر28. کتیبۀ کوفی در بنای مدرسۀ دومنار-طبس-قرن پنجم هجری [5]

 

چهارمین خطی که در کتیبه­های گنبد و ایوان­های بنای امام­زادۀ طبس می­توان شاهد آن بود و نخستین نمونۀ موجود از آن متعلق به قرن چهارم هـ. ق. است [45]، خط کوفی بنایی است. خط کوفی بنایی از قرن چهارم در آثار آجری ایران، به ­ویژه در دورۀ سلجوقی شکوفا می­شود، در دورۀ تیموری، خط­های بنُایی و معقلی در انواع متنوع، در زمینه­های شطرنج مربع، به دست معماران نامی آن دوره، از جمله قوام­الدین شیرازی، زیبایی خاصی به بناها می­دهد؛ از جمله آثار این دوره، مسجد غیاثیۀ خرگرد در خواف و مسجد جامع گوهرشاد در مشهد را می­توان نام برد. این خط و انواع مختلف آن در دورۀ صفوی به کمال رسید. [46]

در بنای امام­زاده، هم در گنبد و هم حاشیه­های مستطیلی عمودی نوعی خط بنَایی به ­نام «گلچین» به کار رفته است. نمونۀ مشابه کتیبۀ گنبد را می­توان در کتیبه­های مسجد جامع اصفهان نیز شاهد بود. (تصویر30) در این کتیبه­ها نام الله، فاطمه، محمد، علی، حسن و حسین در قابل شمسۀ هشت و مربع، به رنگ سفید بر زمینۀ لاجورد، نگارش شده است.

 

تصویر30. کتیبۀ کوفی با نوشتۀ چهار علی- مسجد جامع اصفهان [47]- کتیبۀ کوفی بنایی با نوشتۀ چهارعلی- امام­زادۀ طبس

 

 

 

 

 

 

 

 

 


دیگر محل کاربرد کوفی بنایی در امام­زاده، قاب­های مستطیلی عمودی در دوسوی ایوان­های اصلی امام­زاده است از مجاورت هشت­ضلعی­های منتظم و مربع­ها ساخته شده، به ­گونه­ای که در یک ردیف هشت­ضلعی و در ردیف بعد مربع کامل است. این فرم­های هندسی با نوارهای کرمی­رنگ از هم جدا شده­اند، در مرکز هر هشت­ضلعی نام الله به رنگ نخودی در داخل شمسه نوشته شده و محیط بر این نام، لااله­الا­الله به صورت مدور به خط کوفی بنایی فضای هشت­ضلعی را پر کرده است (تصویر31).

 

 

 

تصویر31. کتیبه­های کوفی بنایی در ایوان شمال غربی امام­زاده

 

 

 

 

 

 

 


مشخصات مجموعه کتیبه­های امام­زاده، تکنیک ساخت کتیبۀ کاشی، مضمون و موقعیت کتیبه در بنا و همچنین، تاریخ و امضا، در صورت وجود، در جدول4 ارائه شده است:

 

جدول4. کتیبه­های کاشی­کاری امام­زاده حسین­بن موسی­الکاظم


توضیحات

تاریخ و امضا

مضمون

تکنیک

موقعیت

نوع خط

17بار الحمدالله به خط کوفی تزیینی

حاکم 1418

آیات 1و2 فاطر

هفت­­رنگ

نمای بیرونی ایوان شمالی B

ترکیبی ثلث و کوفی تزیینی

17بار الحمدالله به خط کوفی تزیینی

 

آیات 1تا3 فاطر

هفت­­رنگ

نمای داخلی ایوان شمالی B

17بار الحمدالله به خط کوفی تزیینی

حاکم 1418

آیۀ 38 زمر

هفت­­رنگ

نمای بیرونی ایوان جنوب غربی C

17بار الحمدالله به خط کوفی تزیینی

 

آیات 6-72 فرقان

هفت­­رنگ

نمای داخلی ایوان جنوب غربی C

17بار الحمدالله به خط کوفی تزیینی

حاکم 1418

آیات 9-47 کهف

هفت­­رنگ

نمای بیرونی ایوان شمال غربی D

17بار الحمدالله به خط کوفی تزیینی

 

آیۀ 38 زمر

هفت­­رنگ

نمای داخلی ایوان شمال غربی D

17بار الحمدالله به خط کوفی تزیینی

اسم ناخوانا 1418

آیات 11-9 شوری

هفت­­رنگ

نمای بیرونی ایوان جنوب شرقی E

17بار الحمدالله به خط کوفی تزیینی

 

آیات 85-82 نمل

هفت­­رنگ

نمای داخلی ایوان جنوب شرقی E

17بار الحمدالله به خط کوفی تزیینی

 

آیات 9-47 کهف+ نام و تلفن شرکت کاشی سنتی قدس رضوی

هفت­­رنگ

نمای بیرونی ایوان شمال شرقی F

17بار الحمدالله به خط کوفی تزیینی

 

آیات 71-169 آل عمران

هفت­­رنگ

نمای داخلی ایوان شمال شرقی F

بسم­الله­الرحمن­الرحیم و صدق­الله­العلی­العظیم به ثلث و مابقی سوره کوفی

 

 

سورۀ توحید

معرق

پیشانی ایوان جنوبی ساختمان حرم (شماره1)

بسم­الله­الرحمن­الرحیم، قل اعوذ برب­الفلق و صدق­الله­العلی­العظیم، به خط ثلث، مابقی سوره کوفی

 

سورۀ فلق

معرق

پیشانی ایوان جنوب غربی ساختمان حرم (شماره3)

بسم­الله­الرحمن­الرحیم، قل یا ایهاالکافرون و صدق­الله­العلی­العظیم، به خط ثلث، مابقی سوره کوفی

 

سورۀ کافرون

معرق

پیشانی ایوان جنوب شرقی ساختمان حرم (شماره5)

 

 

آیات 76-72 فرقان

هفت­­رنگ

نمای داخلی ایوان جنوبی A

174 مورد

 

اسماء الهی

هفت­­رنگ

غرفه­ها و نمای بالای سرویس­ها

ثلث

 

1418

سورۀ طارق

معرق

ایوان جنوبی ساختمان حرم (شماره1)

 

 

سورۀ ناس

معرق

پیشانی ایوان شمالی ساختمان حرم (شماره2)

 

 

سورۀ بلد

معرق

ایوان شمالی ساختمان حرم (شماره2)

 

 

سورۀ شمس

معرق

ایوان جنوب غربی ساختمان حرم (شماره3)

 


آیۀ 8 آل عمران

معرق

پیشانی ایوان شمال غربی ساختمان حرم (شماره4)

 

 

سورۀ اعلی

معرق

ایوان شمال غربی ساختمان حرم (شماره4)

 


آیۀ 194 آل عمران

معرق

پیشانی ایوان شمال شرقی ساختمان حرم (شماره6)

 

 

سورۀ ضحی

معرق

ایوان جنوب شرقی ساختمان حرم (شماره5)

 

 

سورۀ عادیات

معرق

ایوان شمال شرقی ساختمان حرم (شماره6)

در مجموع شش حاشیه در شش ایوان شامل 624 نام الهی

 

اسماء الهی

معرق برجسته

حاشیۀ سرتاسری ایوان­های حرم

در مجموع 4مورد

 

سورۀ کوثر

هفت­­رنگ

بالای ورودی­های فرعی a و c و e و g

در مجموع چهار مورد

 

سورۀ توحید

هفت­­رنگ

بالای ورودی فرعی b و d و f و h

در کل نماها، 72 مورد

 

اسامی ائمه

هفت­­رنگ

طاق­نماهای تمامی اضلاع

تکرار شده در چهار ضلع

 

سلام بر حسین شهید

 

سقاخانه

متن عربی ثلث و ترجمه نستعلیق

 

امام سجاد7: «مَن سَقی مؤمناً مِن ظَماءٍ، سَقاهُ مِن الرَّحیقِ المَختُومِ»
هر كس مؤمن تشنه‌ای را سیراب كند، خداوند از رحیق مختوم او را سیراب می‌سازد.

معرق

سقاخانه

ترکیب ثلث و نستعلیق

متن عربی ثلث و ترجمه نستعلیق

 

همانا خداوند خنک کردن قلب­های تشنه را دوست دارد امام

معرق

سقاخانه

متن عربی ثلث و ترجمه نستعلیق

 

«افضل الصدقة ابراد کبد حری» بهترین صدقه خنک کردن قلب تشنه است امام صادق7

معرق

سقاخانه

متن عربی ثلث و ترجمه نستعلیق

 

«إنّ أوَّلَ ما یبدَأُ بهِ یومَ القِیامَةِ صَدَقةُ الماء» همانا اولین چیزی که روز قیامت پاداش آن داده می­شود، پاداش آب دادن است. امام باقر7

معرق

سقاخانه

عبارت عربی ثلث و فارسی نستعلیق

(دو کتیبه)

 

السلام­علیک یا حسین­بن موسی­الکاظم

شرکت کاشی سنتی قدس رضوی

معرق

ایوان شمال غربی و شرقی ساختمان حرم (شماره3و4)

 

 

الله، محمد، علی، فاطمه، حسن، حسین

معرق

گنبد

کوفی بنَایی

12 مورد

 

الله در مرکز و لااله­الا­الله پیرامون آن در قالب شمسۀ هشت

معرق

حاشیۀ ایوان­های اصلی

 

 

آستان مبارک حسین موسی­الکاظم علیه­السلام

هفت­­رنگ

نمای بیرونی ایوان جنوبی A

نستعلیق

 

نتیجه­گیری

امام­زاده حسین ­بن موسی ­الکاظم در شهرستان طبس، بنایی است مملو از تزیینات کاشی­کاری که در سه دهۀ اخیر به دست شرکت کاشی آستان قدس رضوی طراحی، ساخته و نصب شده است. این بنا در کنار تعدادی دیگر از بقاع متبرکه و کتابخانه و موزۀ ملی ملک در تهران، زیر مجموعۀ مؤسسۀ آستان قدس رضوی است و معماری و تزیینات بناهای آستان قدس با مراعات درجۀ اهمیت و مرکزیت، با سبک و سیاق تقریباً مشابهی صورت گرفته است. در ادامه، با توجه به آن­چه در مقاله گذشت، به سؤالات مطرح شده در مقدمه پاسخ داده می­شود:

-      فضاهای اصلی در بر دارندۀ تزیینات کاشی در بنای امام­زاده، ایوان­های اصلی بنا، ایوان­های حرم، دیوارهای ساختمان حرم، سقاخانه­ها، غرفه­های پیرامون صحن و گنبدِ بـارگاه است.

-      شیوه­های اصـلی کـاشی­کاری در ایـن بنـا، به­ ترتیبِ میزان کاربرد، کاشی هفت­رنگ، معرق، گره­چین و نره­ای است که از هفت­رنگ در اکثر فضاها استفاده شده است.

-      در رابطه با پیشینۀ کاربرد این کاشی­ها در معماری اسلامی ایران باید گفت، کاشی هفت­رنگ از دورۀ سلجوقی قدمت دارد و اوج رواج و شکوفایی آن را می­توان در بناهای اصفهان در دورۀ صفویه مشاهده کرد. کاشی معرق از شیوه­های رایج در دورۀ تیموری و پس از آن صفوی است که از شاهکارهای آن مسجد گوهرشاد و مسجد کبود تبریز را می­توان معرفی کرد. از این شیوه، در برخی قاب­های ایوان­های اصلی امام­زاده حسین ­بن ­موسی­ الکاظم و همچنین در کل قاب­های ایوان­های حرم استفاده شده است. کاشی گره­چین که از چینش قطعات هندسی رنگی در کنار هم ایجاد نقش می­کند، در ساقۀ گنبد و سقف گنبدی مناره­ها و سقاخانه­ها به کار رفته و گنبد نیز از کاشی نره­ای فیروزه­ای ساخته شده است.

-      نقوش و رنگ­های به ­کار رفته در کاشی­ها شامل سه نوع نقوش هندسی، نقوش گردان مانند انواع اسـلیمی­های سـاده، گل­دار، پیچک­دار، ماری و گل­های شاه­عباسی، چندپر، غنچه­ها و شکوفه­ها بر زمینۀ غالباً لاجوردی، در کنار نقش گلدانیِ رایج در دورۀ قاجار است. در تمامی فضاها، غلبه با نقوش گردان و رنگ لاجوردی و سپس، فیروزه­ای است. کتیبه­ها، سومین گروه نقوش کاشی­ها هستند که از چهار خط ثلث، نستعلیق، کوفی بنَایی و کوفی تزیینی تشکیل شده است. خط ثلث بیشترین کاربرد را در کتیبه­های امام­زاده دارد و از نستعلیق برای نگارش متون فارسی استفاده شده است. بر روی برخی کتیبه­ها نام «حاکم» و تاریخ «1418»، معادل 1376 هـ. ش. به چشم می­خورد. رنگ غالب در کاشی­ها، همان­طور که بیان شد، ابتدا لاجوردی، سپس، فیروزه­ای و در درجۀ سـوم رنگ­های کـرم و نخودی است.

-      سبک کاشی­های آستان مقدس امام­زاده: هر چند به دلیل محدودیت زمانی نگارش مقاله و عدم امکان بررسی­های تطبیقی گسترده­تر، نمی­توان به­ طور دقیق از منشأ و خاستگاه سبکی این بنا سخن به میان آورد. اما بررسی­های کلی در این مقاله، در کنار برخی مسائل موقعیتی و نشانه­های موجود، می­توانـد تا حــد زیادی منشــأ تأثیرات سبــکی کاشــی­کاری­های این بنــا را مشخــص کـنـد؛ به ­طور کلی، نمای کاشی­های امام­زاده مجموعه­ای لاجوردی است که یادآور بناهای دورۀ تیموری در خراسان و به ­ویژه مسجد گوهرشاد در مشهد است. شیوۀ گزینش نقوش، خطوط و رنگ­ در کتیبه­ها نیز از بناهای آستان قدس رضوی، به­ویژه صحن­ها و رواق­های حرم مطهر امام رضا7 الگوبرداری شده است. با توجه به پیوستگی امام­زاده با سایر بناهای آستان قدس رضوی، می­توان نشانه­های سبک کلی حاکم بر تزیینات این بناها را یافت. اما، باید توجه داشت که حرم مطهر امام رضا7، گنجینه­ای از تزیینات معماری است که طی ده قرن عناصری بدان افزوده شده است. با توجه به این که بیشتر بخش­های تاریخی بنای حرم، از دورۀ تیموری و یا صفوی (خاصه دربارۀ تزیینات کاشی) باقی مانده و این بنا مسلماً مهم­ترین بنای آستان قدس رضوی است، به نظر می­رسد باید الگوی اولیه کلیۀ بناهای این مؤسسه را ابتدا در بنای حـرم مطهر و سپـس، خاستگاه­های تزیینات و قدمـت بخش­های مختلف آن جستجو کرد؛ چنان که تزیینات مشابهی را می­توان در سایر بناهای آستان قدس از جمله موزۀ ملـک و مجتمع­های رفاهی، البته با کیفیت­های بسیار متفاوت مشاهده کرد. از این رو، با در نظر گرفتن تمامی این مسائل در کنار بررسی کاشی­های امام­زادۀ طبس در این مقاله، می­توان گفت تزیینات در بنای امام­زاده حسین ­بن ­موسی ­الکاظم ابتدا الگوبرداری از حرم مطهر و سپس، الگوبرداری درجه­ چندمی از ترکیب تزیینات کاشی­کاری دورۀ تیموری و صفوی است.

دربارۀ گنبد می­توان تشابه بسیار آن را در سبک، با گنبدهای دورۀ ایلخانی و تیموری دید. البته از آنجایی که بناهای معرفی شده در اینجا آثار شاخص معماری ایران بوده­اند، بالطبع به­ کرات مورد الگوبرداری در نقاط مختلف قرار گرفته و این تأثیرگذاری قطعاً بی­واسطه نبوده است. از جمله نشانه­های کاشی­کاری دورۀ تیموری، کاربرد کاشی معرق لاجورد و فیروزه­ای در سطح وسیع، گنبد فیروزه­ای یک­دست با فضایی اندک برای کتیبه، غلبۀ رنگ لاجوری و فیروزه­ای و غلبۀ نقوش گردان بر هندسی را می­توان نام برد. از طرفی، مواردی مانند کاربرد نقش گلدانی در کاشی­های ایوان­های حرم، گزینش آگاهانۀ نقوش یک دورۀ تاریخی را با تردید مواجه می­کند، چنان­که اوج رواج این نوع نقوش را می­توان در کنار نقوش پرنده و حیوانات در کاشی­های صورتی و زرد دورۀ قاجار مشاهده کرد.

در مجموع، این مقاله، سبک کاشی­کاری این بنا را امتزاجی از بناهای دورۀ تیموری و صفوی شناسایی می­کند که با توجه به اهمیت این بنا از منظر موقعیت آن در استان خراسان جنوبی و از طرفی اهمیت معماری و میراث فرهنگی و مذهبی این نقطه از ایران، که کل پیشینۀ تاریخی آن طی حادثۀ زلزله از میان رفته است، ضرورت بازنگری در ابعاد مختلف معماری و تزیینات آن را بیش از پیش آشکار می­سازد.

لازم به ذکر است، با وجود الگوبرداری کلی از رنگ­ها، نقوش و شیوه­های کاشی دوره­های مختلف و به­ویژه تیموری، از جمله غلبه رنگ لاجوردی و غلبۀ نقوش گردان بر هندسی، کیفیت طراحی و اجرای اکثر کاشی­ها را حتی با آثار کاشی­کاری دورۀ قاجار نیز نمی­توان مقایسه کرد ـ البته تمامی کاشی­های امام­زاده از کیفیت ساخت و اجرای یکسانی برخوردار نیست ـ چنان که با وجود این که تنها دو دهه از تاریخ ساخت و نصب این کاشی­ها گذشته، برخی از آن‌ها تخریب شده و آسیب دیده است. البته این موضوع لازم است در پژوهش­های آتی و با تمرکز بر معماری بنا، بررسی میزان تناسب معماری با تزیینات و همچنین میزان تناسب کاشی برای فضاهای بیرونی، با توجه شرایط اقلیمی شهرستان طبس، به دقت مطالعه شود.

 

مراجع

1.          تماس تلفنی با شرکت کاشی سنتی آستان قدس رضوی (7/5/1394).

2.          اتینگهاوزن ر. ، گرابار ا. ، هنر و معماری اسلامی، دکتر یعقوب آژند، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت)، (1378).

3.          عالم­زاده ب. ، حسین­بن موسی علیهمالسلام ستارۀ پرفروغ آسمان کویر، انتشارات آستان قدس رضوی، (1377).

4.          صدرحاج سیدجوادی ا. ، فانی ک. ، خرمشاهی ب. ، دایرة­المعارف تشیع، تهران، انتشارات سعید محبی، (1375).

5.          دانش­دوست ی. ، طبس شهری که بود بناهای تاریخی طبس، سازمان میراث فرهنگی کشور و انتشارات سروش، (1376).

6.          اظهری م­. ر. ، "طبس شهری که بود"، مجلۀ مشکوه، شمارۀ33، زمستان 1370.

7.          نادری ب. ، "تاریخچۀ طبس و نگاهی کوتاه به بناهای باستانی آن"، مجلۀ هنر و مردم، شمارۀ 186، فروردین 1357.

8.          گدار ی­آ. ، "طبس"، ترجمۀ حبیب یغمایی، مجلۀ مردم­شناسی، دورۀ دوم، دی، بهمن و اسفند 1337.

9.          شاطری م. ، "تهیۀ بانک اطلاعات بقاع متبرکه خراسان جنوبی (مطالعۀ موردی شهرستان طبس) "، 1393.

10.       جلیلی م. ، "پژوهش در زمینۀ تاریخ و تمدن ملل اسلامی"، پژوهشی دربارۀ طبسین، مجلۀ مقالات و بررسی­ها، دفتر72، زمستان 1381.

11.       امینی م. ، جغرافیای تاریخی شهرستان طبس، انتشارات نیکوروش، (1385).

12.       صابری­فر ر. ، فتحی ز. ، جغرافیای تاریخی و توریستی طبس، انتشارات نور علم، (1384).

13.       اظهری م. ­ر. ، امام­زادۀ طبس، بیتا.

14.       ماهرالنقش م. ، کاشی و کاربرد آن، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت)، (1381).

15.       خزایی م. ، هزار نقش: نقوش خطوط تزیینی، کاشی، آجر.. ، مؤسسۀ مطالعات هنر اسلامی، (1380).

16.       عباسیان م­. م. ، تاریخ سفال و كاشی در ایران از عهد ما قبل تا كنون، تهران گوتنبرگ، (1379).

17.       Porter V. , Islamic Tiles, British Museum Press, (1995).

18.       Metropolitan Museum of Art. , Persian Tiles, Metropolitan Museum of Art New York, (1993).

19.       Pickett D. , Early Persian Tilework: The Medieval Flowering of Kashi, Fairleigh Dickinson University Press, (1997).

20.       کیانی م. ی. ، تزیینات وابسته به معماری ایران دورۀ اسلامی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه)، (1376).

21.       اکبری ع. ، درآمدی بر هنر اسلامی-ایرانی کاشی­سازی با نگاه به آثار آستان قدس رضوی، تهران، نشر پیکره، (1390).

22.       نواییک. ، حاجی­قاسمیک. ، خشتوخیال؛ شرحمعماریاسلامیایران، تهران، دانشگاهشهیدبهشتی، (1391).

 

23.       Allen J. W. , The Art and Architecture of Twelver Shi'ism: Iraq, Iran and the Indian Sub-Continent, Azimuth Editions, (2011).

24.       اخوان مهدوی ع. ، حسین­بن موسی­الکاظم زندگانی، شخصیت، آرامگاه، مؤسسۀ چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی بنیاد پژوهش­های اسلامی، (1392).

25.       پایگاه اینترنتی آستان مبارک حضرت حسین­بن موسی­الکاظم: http://www.mighatalreza.ir/View/Map.php(دسترسی: 5/5/1394، ساعت 15: 30)

26.       مراجعۀ حضوری به فرهنگ­سرای حسین­ابن موسی­الکاظم.

27.       کریمی ا. ، "بررسی نقش­های کاشی­کاری مجموعۀ کاخ گلستان"، مجلۀ رشد آموزش هنر، دورۀ چهارم، شمارۀ1، پاییز 1385.

28.       سلیمی م. ، "هنر کاشی و محراب"، مجلۀ کتاب ماه هنر، بهمن و اسفند 1383.

29.       مردانی­پور آ. ، "هنر کاشی­کاری و موزاییک­سازی در اسلام در نگاه کریستین پرایس"، مجلۀ هنر دینی، شمارۀ 15 و 16، بهار و تابستان 1382.

30.       قندی س. ، "نقش کاشی در معماری ایرانی"، نشریۀ هنرهای تجسمی، شمارۀ بیستم، زمستان 1382.

31.       زواره­ای م. ، "نقش هنر بر صفحۀ کاشی"، مجلۀ هنر و مردم، شمارۀ 5و6، اسفند1341 و فروردین 1342.

32.      هیل د. ، گرابار او. ، معماری و تزیینات اسلامی، ترجمۀ مهرداد وحدتی دانشمند، انتشارات علمی و فرهنگی، (1375).

33.       مرادی غ. ، "سفال، کاشی، سرامیک، بخش دوم: روش­های علمی و عملی"، فصلنامۀ هنر، شمارۀ 30، زمستان 1374/ بهار 1375.

34.       ماهرالنقش م. ، "هنر کاشی­کاری در اسلام"، مجلۀ هنر، شمارۀ 37، پاییز1377.

35.       زمرشیدی ح. ، "دوره­های شکل­گیری کاشی­کاری معرق در بناهای ایران"، رشد آموزش هنر، دورۀ چهارم، شمارۀ 2، زمستان 1385.

36.       شراتو ا. ، گروبه ا. ، هنر ایلخانی و تیموری، ترجمل یعقوب آژند، تهران، انتشارات مولی، (1376).

37.       اسماعیل علام ن. ، هنرهای خاورمیانه در دوران اسلامی، ترجمۀ عباس­علی تفضلی، شرکت نشر، (1382).

38.       پوگاچنکوا گ. ، خاکیموف. ، ا. ، هنر در آسیای مرکزی، ترجمۀ ناهید کریم زندی، جلد اول، سازمان چاپ و انتشارات، (1372).

39.       شجاعی پارسا پ. ، "گنبد فیروزه­ای تبریز"، شمارۀ 88، تیر1392.

40.       پایگاه اینترنتی حرم حضرت رضا علیه­السلام http: //photo. aqr. ir/Portal/Picture/ShowPicture. aspx?

41.    شایسته­فر م. ، "بررسی تزیینات و کتیبه­های قرآنی دو مجموعه گوهرشاد مشهد و هرات"، دوفصلنامۀ علمی-پژوهشی مطالعات هنر اسلامی، شمارۀ 12، بهار و تابستان 1389.

42.       نادری ب. ، "مختصری راجع به کاشی پخت و انواع کاشی مشهد"، مجلۀ هنر و مردم، شمارۀ 188، (بیتا).

43.       Archnet.org (Date of Access: 1394/5/5 at 18

44.       زمرشیدی ح. ، کاشی­کاری در ایران، جلد اول: گلچین معقلی، کیهان، (1373).

45.       حسینی م. ، کتیبه­های تیموری در خراسان (جلد اول: خطوط بنایی مسجد گوهرشاد)، مشهد، بنیاد پژوهش­های اسلامی، (1390).

46.       زمرشیدی ح. ، "خطوط بنایی و معقلی در معماری ایران"، مجلۀ رشد آموزش هنر، سال اول، شمارۀ1، بیتا.

قوچانی ع. ، "تجلی علی7 بر خط کوفی بنایی (خط بنایی (معقلی) ) "، مجلۀ کتاب ماه هنر، شمارۀ 31و32، فروردین و اردیبهشت 1380.

 

 


 

 

 



[1] . این شرکت کاشی­سازی، واقع در مشهد، کاشی­کاری کلیۀ بناهای زیرمجموعۀ آستان قدس رضوی، از جمله صحن­های جامع رضوی، کوثر، هدایت و... در حرم مطهر امام رضا 7 را برعهده داشته است. نصب کاشی­های امام­زاده حسین ­بن موسی ­الکاظم 7 در طبس، از سال 1373 آغاز شد[1].

[2] «پس از آن مدتی که حضرت رضا 7 در ایران بودند، تا سال 203 هـ. ق. که به شهادت رسیدند، افراد زیادی از علویان برای ملاقات حضرت و پشتیبانی از او وارد ایران شدند، از آن جمله به رویات صحیح، دوازده هزار و ششصد و هفتاد و سه تن از امام‌زادگان بودند که از مدینه حرکت کردند». از جمله حضرات صالح، امیر احمد (شاه­چراغ) و امیر محمد که در نقاط مختلف ایران به شهادت رسیدند.

[3] . چنان­ که برپایی نخست بنای شاه­چراغ در شیراز را به دورۀ آل بویه، امام­زاده صالح در تجریش تهران را به سدۀ پنجم هـ. ق، و حرم مطهر امام رضا 7 را به قرن سوم هـ. ق. منسوب می­دانند.

 

[4] . نام ترکیبی یک­پارچه از نقش­های هندسی متنوعی که در یک چارچوب مشخص به ­صورت هماهنگ و مکمل قرار گرفته‌اند.

[5] . نام آلت­ها یا واحدهای کار در گره­سازی و گره­چینی.

[6] نوعی کوفی تزیینی

ثبت نظر برای این مقاله
 
 
 
          

هیچ نظری به ثبت نرسیده است

 
  گروههای مقالات  



صفحه اصلی          اخبار          تصاویر          کلیپ          نرم افزار          مقالات          صوت          جستجو در سایت          ارتباط با مدیران         پرسش و پاسخ          ارتباط با ما   
کلیه حقوق متعلق به سازمان اوقاف و امور خیریه جمهوری اسلامی ایران می باشد.
Copyright 2015 © www.mfso.ir All right reserved