بررسی لزوم زیارت امام‌زادگان از دیدگاه آیات و روایات
زیارت قبور ائمه وامام‌زادگان یکی از موضوعاتی است که در زندگی مسلمان‌ها از جایگاه ویژه‌ای برخودار و بر اساس آموزه‌های دینی حائز اهمیت و توجه بسیار است. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش زیارت و تأثیر وجود آن در زندگی به روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از آیات و روایات...
 
دفعات مشاهده: 5818 •
بررسی لزوم زیارت امام‌زادگان از دیدگاه آیات و روایات
زهرا سالاری منش[1]
چکیده
زیارت قبور ائمه وامام‌زادگان یکی از موضوعاتی است که در
زندگی مسلمان‌ها از جایگاه ویژه‌ای برخودار و بر اساس آموزه‌های دینی حائز اهمیت و
توجه بسیار است. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش زیارت و تأثیر وجود آن در زندگی به
روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از آیات و روایات می‌باشد و با پرداختن به
جایگاه و ضرورت و تأثیرات آن، لزوم و ارزش زیارت امام‌زادگان را بیان می‌کند.
تحقیق حاضر چنین نتیجه می‌گیرد که وجود ائمه و امام‌زادگان به سبب جایگاه و شخصیت
والای انسانی و مرتبه وجودی آنان نه تنهادر زمان حیات، بلکه بعد از آن نیز برکات
دنیوی و اخروی زیادی به همراه دارد و به سبب این برکات که به برخی از آنان در این
تحقیق پرداخته شده است اسلام به وجود و لزوم زیارت و پرداختن به آن در زندگی انسان
تأکید داشته است.
کلیدواژه‌ها: زیارت، جایگاه زیارت، لزوم
زیارت
مقدمه
زیارت قبور ائمه و امام‌زادگان
به عنوان یک عقیده مسلم در زندگی مسلمانان، می‌تواند از عوامل موثر در خشنودی و
پایداری وساماندهی باورها و ارزش‌ها و در نتیجه موجب تقویت و استحکام ایمان واصول
انسانی در زندگی باشد؛ بی‌تردید عامل ایمان و دینداری در کنار داشتن الگو و پیشوای
مناسب و توجه و اقتدا به آن، مانع از انحراف و گمراهی و بلاتکلیفی و ناامیدی در
زندگی می‌شود. ائمه و بزرگ‌زادگان دینی، الگوهایی شایسته‌ای هستند که در زمان
حیاتشان مأمن برکت و رحمت و سعادت برای انسان‌ها بوده‌اند و بعد از زمان حیات نیز
زیارت از قبور آن‌ها مورد تأکید و سفارش بوده که پیروان همه فرق و مذاهب اسلامی آن
را امری مقبول، شایسته و مورد تأیید دانسته‌اند.
با توجه به وجود اهمیت و ارزشی
که مسلمانان به زیارت ائمه و امام‌زادگان قائل هستند و تأکید اسلام بر این امر
افراد زیادی به این مطلب توجه داشته و مقاله‌هایی پیرامون آن نوشته‌اند از جمله:
-بررسی آراء و افکار ابن تیمه
درباره زیارت قبور (نوشته دکتر اصغر منتظر القائم و زینب کریمی)
-اهمیت زیارت ائمه هدی و امام‌زادگان
عظیم الشان (دکترمحمد زجاجی)
-زیارت در فرهنگ اسلامی (پژمان
امین مدنی)
-آداب زیارت و دیده بازدید
(نوشته عباس علی عابدی)
-آداب و پاداش زیارت در کلام
امام رضا7 (نوشته دکتر محمد رضا جواهری) و...
اما مقاله و نوشته‌ای مستقل که
برمبنای لزوم زیارت امام‌زادگان باشد نوشته نشده است.
حال سؤال اساسی این است که آیا
زیارت امام‌زادگان از دیدگاه اسلام مورد تأکید بوده است یا نه؟
آیا زیارت کردن از قبور امام‌زادگان
اثر وفایده‌ای در زندگی فرد به همراه دارد یا نه؟
ضرورت و اهمیت پرداختن به این
موضوع را می‌توان این گونه بیان کرد: روح زیارت ارتباط و اتصال زائر با مزور است و
این ارتباط زنده، موثر و حیات بخش است. اکنون باید دانست که این ارتباط چه
پیامدهایی دارد و آثار و لوازم آن چیست و ترک آن چه مفاسد و مشکلاتی را در پی
خواهد داشت تا با توجه و معرفت و شناخت آن به میزان ضرورت و اهمیت این ارتباط پی
برده شود.
گرچه هیچ شأن و حقیقتی، به عظمت توحید نیست و طبعاً هیچ انسانی هم به ارزش
موحد نیست و اگرچه رسالت و امامت دو جلوه الهی و ربانی‌اند، لیکن آنچه راه وصول به
جلوه‌ها و مظاهر الهی و در پرتو آن قرب به حق و توحید را تأمین و تضمین می‌کند
تنها، ارتباط به رسول خدا9 و عترت آن حضرت است و بدوون این طریق راهی نیست و هیچ
کمال انسانی و الهی جز از این راه حاصل نمی‌شود: "فماذا بعد الحق الا
الضلال". (یونس، 32) و همچنین در آیات 19-22 سوره رعد نیز بر اساس اولویت و
اهمیت، ابتدا به عهد و میثاق و پیمان رسالت و امامت تذکر داده شده، سپس به مسأله
ارتباط و اتصال به حقایقی که همه خیر و نیکی از آن‌ها نشات می‌گیرد و مستقیما مورد
توصیه و امر الهی واقع شده توجه داده شده است: "الذین یصلون ما امرالله به ان
یوصل" که این همان "حبل من الله"، یعنی قرآن و "حبل من
الناس"، یعنی اهل بیت: است: عن ابی عبدالله7 قال: "الحبل من الله کتاب
الله و الحبل من الناس هو علی بن ابی طالب7". (حویزی، 1385ش، ج1، ص383)
این چینش و ترتیب نشانگر اهمیت و ارزش هر یک از آن‌هاست و بدون توجه به وجود
ائمه و خاندان مطهرشان، که حلقه اصلی ارتباطند، خیر و سرای ابد و دار رضوان نصیب
کسی نخواهد شد؛ از این رو بر هیچ حقیقتی پس از توحید و رسالت به اندازه ارتباط و
اتصال با آنان بلکه محبوب داشتن آن، تأکید و اصرار نشده؛ چنان که هیچ عداوت و
دشمنی هم در مقیاس الهی بیش از خصومت و خشونت نسبت به سفرای باری تعالی و اوصیای
آن‌ها نبوده و نیست. (جوادی، 1388ش، ص44)
بدین ترتیب شناخت و تبعیت از ائمه و عترت آن‌ها می‌تواند راهگشای مناسبی جهت
رسیدن به کمال انسانی باشد. علاوه بر آن، مرگ این بزرگواران به معنای عدم دسترسی
به برکات وجود آنان نیست و زیارت از قبور ایشان به مانند حیات آن‌ها، موجب بهره و اثرپذیری از این منابع فیض و رحمت الهی می‌شود. در کتب دینی و
آموزه‌های اسلامی قبل از انجام هر کاری سفارش به شناخت و تأمل از آن کار شده است
پس شایسته است قبل از ورود به ارزش زیارت امام‌زادگان ابتدا نسبت به مقوله زیارت و
مفهوم وسیطره معنایی و اثرات آن شناخت پیداکرد.
1. معنا و مفهوم زیارت
"زیارت" در لغت به معنای قصد و توجه به زیارت شونده، خواه از دور
باشد یا از نزدیک و خواه با گرایش قلبی و قصد همراه باشد یا نه و اعم از این که با
اکرام و تعظیم مزور همراه باشد یا نه (طریحی، 1414ق، ج3، ص319) و به ملاقات او
رفتن است. (راغب اصفهانی، 1381ش، ص386 و387) کلمه "زائر"اسم فاعل زیارت،
به معنای زیارت کننده؛ "مزور" اسم مفعول و به معنای زیارت شونده است؛
اما در اصطلاح دینی به معنای قصد و توجه زیارت شونده همراه با اکرام و تعظیم و انس
با اوست. (طریحی، 1414ق، ص230) و تمایلی که افزون بر میل و حرکت حسی، قلب هم گرایش
جدی پیدا کرده و نسبت به مزور هم با اکرام و تعظیم قلبی و انس روحی می‌باشد.
(طریحی، 1414ق، ج1، ص305)
در خصوص زیارت خداوند "اللهم اجعلنی من زوارک" آمده به معنای
قصدکنندگان به سوی او و پناه آورندگان به درگاهش تفسیر شده است. (طریحی، 1414ق،
ج1، ماده زور، ص304) بدیهی است که چنین معنا و حقیقتی حضور واقعی و اصیل زائر در
نزد مزور را به همراه دارد و از این رو اگر زیارت به "حضور زائر در نزد مزور
"معنا شد این تعریف به لازم معناست؛ البته لازم بین و حتمی آن معنا. همچنین
در فرهنگ دینی، "زیارت" به معنای حاضر شدن بر قبور پیامبران و امامان: و
بزرگان دینی همراه بااکرام و تجلیل آن‌ها و رعایت آداب خاص می‌باشد.
2. جایگاه زیارت در اسلام
زیارت در اسلام، به عنوان امری شایسته و مستحب و مورد سفارش معرفی شده است،
مخصوصاً اگر مراد از قبور، مزار اولیای الهی باشد. همه فرق و مذاهب اسلامی به جز
یک فرقه از حنبلی‌های متاخر به نام وهابیت، بر مشروعیت زیارت اتفاق نظر دارند.
البته زیارت در مذهب شیعه بیش از همه در باب زیارت و اهمیت مورد تأکید قرار گرفته
است. چنان چه در مذهب تشیع، زیارت معصومان: بعد از مرگ آن‌ها، مساوی با زیارتشان
در حال حیات معرفی شده است.
امام رضا7 می‌فرماید: رسول خدا9 فرمود: "من زارنی فی حیاتی او بعد موتی
فقد زار الله تعالی"؛ هر که مرا زیارت کند، خواه در حیات و خواه بعد از
وفاتم، چنان است که خداوند سبحان را زیارت کرده است. (طبرسی، 1386ش، ج3،
صص308و309)
همچنین در جای دیگر می‌فرمایند: "هر امامی را در گردن اولیاء و پیروانش
عهدی است که وفای به آن و حسن ادای آن، با زیارت قبور آنان تمام و کامل می‌شود. پس
هرکس آنان را از روی رغبت و میل زیارت نموده و آن چه را که ایشان به آن توجه
دارند، تصدیق نماید، امامان در روز قیامت شفیع او خواهند بود". (کلینی،
1385ش، ج3، ص567؛ صدوق، 1373ش، ج3، صص260و261)
در روایات داریم که آرامگاه اولیای الهی بقعه‌ای از بقعه‌های بهشت است؛ یعنی
همانطور که بهشت محل وصال حقیقی به خداوند و سلامت و امنیت نفس و برآورده شدن
آرزوها و... است، حرم‌های اولیای الهی نیز این چنین است و تا این اندازه موجب صفای
روح و شفای دل و برآورده شدن حوائج می‌شود. (ر. ک: سایت تبیان) همان طور که رسول
خدا9 خطاب به امیرالمومنین7 فرمود: "... ای اباالحسن خداوند قبر تو و قبور
فرزندان تو را بقعه‌ای از بقعه‌های بهشت می‌گرداند... ". (دیلمی، 1417ق، ج3،
ص383)
از سوی دیگر زائر با حضور در زیارتگاه، موجب آبادی و عمران آن مکان می‌شود و
از این رو زائر را از این رهگذر "عمره" می‌نامند که موجب آبادی آن مکان
می‌شود؛ از این جهت صاحب جواهر در ابتدای کتاب العمره در تعریف عمره می‌فرماید:
"و هی لغة الزیاره
اخذا من العمارة، لان الزائر یعمر المکان بزیارته".
(نچفی، 1367ش، ج 20، ص441) گرچه از منظر دیگر می‌توان گفت در واقع این زائر است که
به سبب زیارتش آباد می‌شود و جانش از ویرانی و خرابی خارج می‌گردد.
بدیهی است که اقبال به زیارت اوصیای الهی، موجب وفای به عهد با آن حضرات و
بلکه سلسه امامت و ولایت و بهره‌مندی از شفاعت آنان خواهد بود و توجه و استمرار بر
زیارت حرم امامان و اولیای الهی سببب رشد و بالندگی در زندگی و همچنین گره گشایی و
تأثیر از انوار وجودی آن‌ها می‌شود. با توجه به جایگاه والای زیارت و اهمیت و نظر
داشتن به این ارزش، لزوم محبت به اهل بیت خاندان عصمت و طهارت را به همراه دارد،
زیرا انسان با وجود آراسته شدن به این زیور الهی و اتصال به اسباب نجات و هدایت،
یعنی محبت و اقتدا به اهل بیت:، طریق سعادت و کمال را پیدا می‌کند و از اضمحلال و
نابودی زندگی و افتادنش به ورطه هلاکت و تباهی جلوگیری می‌کند.
3. لزوم محبت به اهلبیت رسول اکرم9
یکی از اهم واجبات در شریعت مقدسه اسلام، که یگانه وسیله سعادت دو جهان و سببب
نجات از مهالک روز قیامت است؛ ولایت و دوستی اهل بیت رسول اکرم9 و ذریه و اولاد آن
حضرت می‌باشد. و از طرفی، تنها چیزی که اجر زحمات نبی اکرم9 به شمار می‌رود، بنا
به مضمون آیه شریفه قرآن "قل لا اسئلکم علیه اجرا الا المودة فی القربی"
(شوری، 23)، دوستی و محبت به خاندان عصمت و طهارت: می‌باشد؛ زیرا این نبی خاتم بود
که انسان‌ها را از حضیض ذلت به اوج عزت و رفعت و سرحد رشد و کمال رسانید، پس می‌توان
گفت تنها چیزی که در قبال اجر نبوت و تبلیغ بی‌دریغ آن رسول اکرم9 معرفی شده، محبت
به اهل بیت آن حضرت: است.
مرحوم ثقة السلام کلینی; در کتاب شریف "اصول کافی" (کلینی، 1385ش، ج3، ص23)
روایت می‌کند از حضرت ابی جعفر امام محمد باقر7 که با زید بن علی بن الحسین علیهما
السلام سخن می‌فرمود که:
"الطاعة لواحد منا و المودة للجمیع" یعنی، اطاعت و ولی امر در هر دوره و عصری از یک نفر ماست که او
امام عصر و زمان خود می‌باشد. ولی محبت و دوستی نسبت به عموم سادات فرض و لازم
شمرده شده است.
در کتاب ارزشمند "سفینة البحار" (قمی، 1363ش، ج1، ص567) از پیامبر اکرم9 روایت شده که حضرت
فرمود:
"عیادة بنی هاشم فریضة و زیارتهم سنة". یعنی، عیادت فرزندان هاشم "سادات "جزء فرائض و وظایف است و زیارت
آنان سنت و مستحب می‌باشد.
همچنین مطابق حدیث مشهور که در کتب عامه و خاصه می‌باشد، از رسول اکرم9 روایت
شده که حضرت فرمود:
"کل سبب و نسب منقطع یوم القیامة، الا سببی و نسبی" (مجلسی، 1403ق، ج48، ص248: 48) پس معلوم می‌شود که
این نسب شریف را انقطاعی در روز قیامت نباشد و اینکه سادات در هر زمان تا روز
قیامت فرزندان پیغمبرند و از فرزندی آن حضرت هر قدر عاصی باشند خارج نمی‌شوند. بنا
بر استناد از قرآن و روایت می‌توانیم به روشنی پی ببریم که وجود امام‌زادگان و
اولاد امامان نیز مانند وجود ائمه بزرگوار به سبب آراستگی شان به ایمان و عمل
خدایی مورد توجه قرار گرفته است و زنجیره فرزندان امامان مورد حرمت و جزء منبع
انوار کرامت الهی و محبت به آنان از واجبات شناخته شده و در آیات و روایات بسیاری
نیز بر پیروی و زیارت آن‌ها تأکید شده است. با این وجود عواملی سبب توجه و پایبندی
بیشتر به زیارت کردن قبور این بزرگواران می‌شود که در ذیل به ذکر مواردی که موجب
لزوم و ضرورت این امر در زندگی انسان می‌شود می‌پردازیم از جمله:
3-1. احترام به سادات، احترام به پیغمبر و ائمه: است
یکی از عواملی که سبب اهمیت به امر زیارت قبور سادات و امام‌زادگان می‌شود
دریافتن و فهمیدن شان حرمت و ارزش سادات است؛ همانطور که بیان شد، لزوم محبت به
اهل بیت رسول اکرم9 طبق آیات و روایات از واجبات دین شمرده شده است و این وجوب
منحصر به ائمه: نیست؛ اما در مورد احترام به جمیع سادات و امام‌زادگان عالی مقام
روایات زیادی از پیشوایان دین و اهل بیت عصمت و طهارت: وارد شده که نمونه‌ای از ده‌ها
روایت را به اختصار بیان می‌کنیم:
کتاب "جنة النعیم" (کجوری واعظ، 1588ق، ص48) از محمد بن یعقوب کلینی نقل کرده که
حضرت رسول9 خطبه‌ای خواندند و در آخر آن فرمودند که:
"ایها الناس، عظموا اهل بیتی فی حیاتی و من بعدی، و اکرموهم و فضلوهم،
لابحل ان یقوم من مجلسه الا لاهل بیتی". یعنی: ای مردم، تعظیم و احترام
نمایید اهل بیت: مرا در زندگی من و بعد از من و اکرام کنید و برتری دهید ایشان را،
پس همانا جائز نیست برای احدی بلند شدن از جایگاه خود، مگر برای اهل بیت من:.
در کتاب ارزشمند "عیون اخبار الرضا علیه السلام" (صدوق، 1373ش،
جلد1، ص186؛ محلاتی، ج1، ص5) از امام همام علی بن موسی الرضا7 نیز روایت است که
حضرت فرمود:
"النظر الی ذریتنا عباده". یعنی: نگاه کردن به ذریه و فرزندان
خانواده ما، عبادت است و گفته شده: یابن رسول الله9 فقط نظر کردن به امامان: از
شما عبادت است یا جمیع ذریه پیامبر اسلام9، حضرت امام رضا7 فرمود: بلکه نظر کردن
به جمیع فرزندان پیغمبر9، ولی مشروط به اینکه از دین و مذهب رسول خدا9 مفارقت
نکنند و خود را به گناه و معصیت آلوده ننمایند. (محمدی جلالی، 1378، ص53)
اما به جهت احتیاط، در هیچ حال نباید از تعظیم و تکریم سادات آل محمد9 کوتاهی
ورزید، زیرا از رسول اکرم9 روایتی وارد شد که می‌فرماید:
"اکرموا اولادی الصالحون لله و الطالحون لی". یعنی: گرامی بدارید
اولاد مرا، خوبانشان را از برای خدا و بدانشان را از برای من.
در کتاب "جنة
النعیم" از "تحفة الابرار" (طبرسی، 1424ق، ص169؛ واعظ،
1588ش، ص 215) نقل می‌کند که:
از حضرت حجة بن الحسن العسگری7 سؤال کردند که آیا جایز است لعن جعفر کذاب و امثال وی،
حضرت فرمودند: جعفر، عمویم را لعنت نکنید، که ما اهل بیت نبوتیم و خداوند ما را
امر فرموده است که اقتدا به پیغمبر9 نمائیم: "اولئک الذین هدی الله فبهدیهم
اقتده" (یوسف، 85) چنانکه حضرت یوسف صدیق7 به برادران خود فرمود: "
لاتثریب علیکم الیوم یغفر الله لکم" ما نیز چنین کنیم و از ایشان عفو نمائیم.
احترام و محبت به امامان و سادات زمینه معرفت بر ارزش وجودی ایشان و در نتیجه
پیروی و توجه به حضور و یا زیارت از قبور ایشان می‌شود.
3-2. فراوانی و تنوع پاداش زیارت
از جمله دیگر عواملی که لزوم زیارت امام‌زادگان را مشخص می‌کند، می‌توان از
ثوابی سخن گفت که از زیارت این قبور به زندگی و وجود انسان ساطع می‌شود؛ از خصائص
این سلسله جلیله، آن است که زیارت هر یک از آنان، همانند زیارت اجداد طاهرینشان:
می‌باشد، چنانکه در این زمینه روایات زیادی وارد شده و کثرت روایات هم، دلیل بر
اهمیت این امر مستحبی می‌باشد؛ در حدیث از معصوم وارد شده که: "من لم یقدر ان
یزورنا، فلیزر صالحی موالینا، یکتب له ثواب زیارتنا". (قولویه، 1365ش، ص528؛
حرعاملی، 1414ق، ج14، ص585؛ صدوق، 1371ش، ص56؛ بغدادی، 1410ق، ص76) یعنی: اگر کسی
قادر نیست به زیارت ما آید، پس با زیارت از دوستان صالح و نیک ما، ثواب زیارت ما
برای آنان نوشته می‌شود.
مضمون این روایت را امام رضا7 هم نقل نموده که معلوم می‌گردد زیارت افراد صالح
و مؤمن، ثواب زیارت آن حضرات را در پی دارد؛ پس بهتر این است که انسان به زیارت
امام‌زادگان عالی مقام تشرف حاصل نماید؛ زیرا این بزرگواران مستقیماً به اهل بیت:
منسوبند چنان چه روایت شده که: "من زار ذریتهما فکانما زارهما". (امامت
کاشانی، 1376ش، ص6) یعنی: کسی که زیارت کند ذریه حسین و حسن علیهما السلام را،
گویا زیارت کرده باشد خود آن دو امام معصوم را.
از این احادیث شریفه، استفاده می‌شود که زیارت بنی هاشم و ذریه پاک رسول اکرم9
عبادت مفروضه و سنت مؤکده است و زیارتشان مشابه زیارت اجدادشان در ثواب و اجر
محسوب می‌شود، لذا می‌بینیم در کتاب" ثواب الاعمال" (صدوق، 1368ش، ص207؛
فیض، 1322ش، ص59؛ واعظ، 1588ش، ص407) روایتی نقل شده که حضرت رسول اکرم9 فرموده‌اند:

"من زارنی او زار احدا من ذریتی زرته فی یوم القیامة فانقذته من
اهوالها". یعنی: کسی که زیارت کند من، یا یکی از ذریه من را، زیارت می‌کنم او
را در روز قیامت و او را از هول‌ها و آتش آن روز نجاتش خواهم داد.
و قریب به حدیث فوق در کتاب "جامع الاخبار" (سبزواری، 1404ق، ج2،
ص193) است که می‌نویسد:
"من زار واحدا من اولادی فی الحیوة و بعد الممات، فکانما زارنی و من زارنی غفر له
البته".
یعنی: هرکس زیارت کند یکی از اولاد مرا در حیات و بعد از ممات، چنان است که
مرا زیارت کرده است، و کسی که مرا زیارت کند، البته گناهانش آمرزیده می‌شود.
مطمئناً این اجر و ثواب مانند هر عمل نیک دیگری، سبب انگیزه بیشتر بر انجام
این عمل می‌شود به گونه‌ای که حتی همجواری و خدمت به این قبور را مورد ارج واحترام
دانسته و این امر نیز در کتب اسلامی مورد تعظیم واقع شده است چنان که شهید اول; در
الدروس می‌فرماید: "وعاشرها علی السدنة
و الحفظة للمشهد و اکرامهم و اعظامهم؛ فان فیه اکرام صاحب المشهد علیه الصلاة و السلام".
(حرعاملی، 1416ق، ج2، ص24) از جمله اموری که در ارج نهادن و تعظیم آن حرم و صاحب
حرم نقش دارد، کمک و تصدق حافظان و نگهبانان حرم است و همچنین اکرام و اعظام آنان
را از جمله اموری می‌داند که سبب تعظیم و ارج نهادن به صاحب حرم می‌شود و مسلما
خدمت به این قبور مطهر خود آثار و نتایج درخشان معنوی دارد که بحثی مستقل را می‌طلبد.
کوتا سخن این که ارزش این موضوع تا به آنجا است که بنا بر آموزه‌های دینی، به خدمت
کردن حرم و مشرف شدن به این مکان‌های مقدس گاه به صورت استحباب و یا حتی وجوب حکم
داده شده است.
از اموری که همواره در امر زیارت مطرح، چشمگیر و در عین حال شگفت آور و سؤال
برانگیز است، زیادتی فوق العاده ثواب و پاداشی است که بر زیارت مترتب است؛ در
روایات فراوانی اهل بیت: مستقلا به این نکته پرداخته و به صورت بارز و برجسته آن
را بازگو و به آن توجه داده‌اند.
اگر در برخی موارد مانند زیارت امام حسین7 با امام رضا7 این تأکید بیشتر است،
از این رو است که حیثیت امامت و زعامت جامعه و نیز استواری دین و جامعه در زندگی و
قیام و حرکت آن دو بزرگوار برجسته و نمایان رخ نموده و با آشنایی افزون‌تر با سیره
آن امامان: راه عافیت و طریق سلامت و جامعه اسلامی پویاتر خواهد بود.
بنابراین زیارت کسی که در سایه عصمت الهی و تطهیر از هر رجس و رجزی به
بالاترین نقطه ایمان راه برده و امام مؤمنان و مقدای پارسایان است، قطعا از درجاتی
به مراتب افزون‌تر و ثوابی به کرات کامل‌تر بهره‌مند است.
افزون بر این، مقابر ائمه و امام‌زادگان : محل حضور، شهود و عنایت جدی آن
ارواح عالیه و اشباح برزخیه نوریه است. آنان در ملأ اعلی شاهد قصه زیبای زیارت و
ناظر بر اعمال زائرانند؛ نظارتی که هزاران خیر و برکت را به همراه دارد.
بنابراین علت فزونی ثواب و برتری عمل زیارت در نکاتی نهفته است که در مثل حج،
عمره و غزوه و جنگ در رکاب پیامبر9 وجود ندارد؛ زیرا اگر چه در آن‌ها خستگی راه و
سفر، شهادت و مرگ جوانمردان و هجرت و نگرانی‌های آن وجود دارد، لیکن آن‌ها تنها
عبادت الهی و اجابت دعوت ربوبی و مایه مسرت وجود رسول گرامی9 است. اما جهات دیگری
که در امر زیارت اهل بیت: نهفته است در آن‌ها نیست. گذشته از این که چنان عبادتی
از هر مدعی اسلامی اگر چه ناصبی باشد امکان پذیر است؛ برخلاف زیارت که تنها دین
باورانی که اعتقاد به ولادیت دارند و ایمان و معرفت به امامت و جایگاه و منزلت
آنان را ولو به طور ناقص سرلوحه اعتقادات خود داشته و این باور را جزء دین تمام و
آیین کامل اسلامی می‌دانند به چنین کاری راضی و خشنود بوده که این در نزد خداوند
بسیار عظیم و ارزشمند است. (فیض کاشانی، ج14، صص1482-1483)
تشویق‌ها و ترغیب‌های زیارت، به لحاظ آثاری که برای فرد و جامعه دارد بسیار
منطقی و گرانبهاست. زیرا لقاء و زیارت امام ـ با شرایط و استعداد مطلوب ـ خیرات و
کمالات فراوانی را در پی خواهد داشت.
اگر کسی جریان پیوند با امامت و اهمیت و ضرورت آن را بیابد می‌داند که یک لحظه
دوری و جدایی از حوزه امامت و بی‌گدار در عرصه علم و عمل تاختن چیزی جز سقوط و
انحراف به دنبال نداشته و اگر انسان به هر نحوی دست اندیشه و عقل را از مستمسک
الهی و عروة الوثقای ربوبی رها کند و بدون اعتصام به حبل متین امامت پیش تازد، قطعا از
راه مستقیم هدایت، به بیراهه ضلالت و گمراهی خواهد افتاد و این چنین سر تأکید و
اصرار بر زیارت و برشماری اجر و ثواب فراوان آن برای او روشن می‌شود.
3-3. استحباب مؤکد یا وجوب زیارت
زیارت به عنوان خاستگاه اعتقادی، کلامی و فقهی در تحکیم و تثبیت مبانی اعتقادی
نیز نقش عمده‌ای دارد و زائر با زیارت خویش ارکان اعتقادی خود را در ساحت زیارت
باز می‌یابد؛ از این رو برخی از بزرگان از فقها زیارت رسول اکرم9 و امام حسین7 را
در حد وجوب مطرح کرده‌اند. سید عبد الاعلی سبزواری، در کتاب فقهی شریف مهذب
الاحکام، می‌فرماید:
«یستحب زیارة خاتم النبیین9 استحباباً مؤکداً، بل یظهر من بعض الاخبار وجوبه
ففی خبر الاسلمی عن ابی عبدالله7 قال: "قال رسول الله: من اتی مکه حاجاً و لم
یزرنی الی المدینة جفوته یوم القیامه... "»؛ (سبزواری، 1413ق، ج15، ص33)
و چنان که گفته شد زیارت اولیای الهی و امام‌زادگان به عنوان ذریه امامان
معصوم: در روایات بسیاری مورد تأکید و یا حتی با ارجی برابر با زیارت اجدادشان
معرفی شده است. همچنین حرمت نهادن و تکریم بیت مقدس و حرم مطهر را به عنوان یکی از
آداب زیارت اولیای الهی دانسته‌اند؛ و آن را خانه‌ای دانسته‌اند که پروردگار عالم
به آن اذن رفعت بخشیده و آن را بلند مرتبه گردانیده است: "اذن الله ان ترفع و
یذکر فیهما اسمه". (نور، 36) لزوماً شئونی که موجب تعظیم و ترفیع آن بیت می‌شود،
کاری الهی و مورد رضای اوست؛ چنان که اگر انسان با اعمال و رفتارش حرمت آن حریم را
رعایت نکند و مایه وهن و سستی آن مکان رفیع گردد، قطعا مطرود خداست.
افزون بر این که زیارت مایه مودت و دوستی بوده و دوستی نسبت به مؤمنان هم مایه
اجر و ثواب بیشتر است؛ چنان که در زمان حیات این معنا وجود داشته، بلکه باید زیارت
را از حقوق ایمانی دانست و از آن جا که حق لزوما مورد مطالبه است، انسان برای ادای
این حق طبق حکم عقل باید قیام و اقدام کند. (جوادی، 1388ش، ص172)
خلاصه بیان آن است که اولیاء و اهل سعادت که در دنیا مایه برکت و خیرات بودند
و مردم با زیارت و ملاقات حضوری در زمان حیاتشان بهره‌ها و برکات فراوانی از آنان
می‌بردند قطعاً با مرگ، این برکات قطع نشده، بلکه بیشتر می‌شود؛ زیرا با ورودشان
به معدن خیر و فیض الهی و به جهت انقطاع نفس از عالم مادیات و مشتهیات دنیایی، قوت
و قدرت بیشتری برای نفس حاصل شده و قلمرو افاضه و خیر رسانی آنان وسیع‌تر و عمیق‌تر
شده است؛ از این رو عقل حکم می‌کند که انسان با رویکرد زیارتی نسبت به آنان از
برکات و خیرات استفاده کند و بکوشد از آن محروم نماند.
3-4. طهارت حقیقت انسانی در پرتو زیارت
همان گونه که طهارت و نظافت از پلیدی و کثافات ظاهری از لوازم ضروری و حتمی
حیات طبیعی انسان است و انسان به صورت فطری به لزوم و ضرورت آن حکم می‌کند، طهارت
از پلیدی و پلشتی‌های باطنی نیز حکم اولی فطرت و دین بوده و لزوما انسان باید
همواره خود را از شرور نفس و خباثت سریرت از یک سو و اعمال سیئه و ناپسند از سوی
دیگر تطهیر کند، وگرنه به مجموعه‌ای از تیرگی‌ها مبدل گشته و راهی برای نفوذ نور
در او و فروغ ایمان یرای او نیست؛ از این رو همواره باید انسان با عامل پاکیزگی
خود را از کدورت و تیرگی بیرون آورده و شایسته و آراسته گرداند. این نیز از اثراتی
است که می‌تواند لزوم زیارت را در پی داشته باشد.
بی‌تردید ولایت ائمه: عامل پاکی و
پاکیزگی است. در زیارت امیر المومنین7 آمده است: "صلی الله علی روحک و بدنک
طهر طاهر مطهر من طهر طاهر مطهر". (طبرسی، 1401ق، ج6، ص27؛ فیض کاشانی،
1412ق، ج14، ص1426) درود بر همان خاندانی که به اراده الهی از طهارت خاص برخوردار
شده و همه رجس‌ها و رجزها از محدوده وجودی و قلمرو هستی آنان زدوده شده است.
و مؤکد این مطلب: "انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم
تطهیرا"؛ خداوند می‌خواهد آلودگی را از شما خاندان ـ پیامبر ـ بزداید و شما
را پاک و پاکیزه گرداند".
از این رهگذر زیارت که بستر و زمینه‌ای
آماده برای حضور در محضر اهل بیت: و آشنایی و
تثبیت و تحکیم ولایت است، پاکی و طهارت انسان را با خود به همراه دارد.
در برخی زیارت‌ها امام7 را "عین الحیاة" (قمی، 1391ش، زیارت روز جمعه) معرفی کرده‌اند واین
بدان جهت است که ولایت منبع حیات ملکوتی و جان انسانی است و در سایه ولی الله حیات
و زندگی انسانی معنا و تحقق دارد. همچنین امام7 "طاهر" و
"مطهر" و "طهور" معرفی شده است؛ زیرا با آن حقیقت طهور کدورت‌ها
و تیرگی‌های اعتقادی، اخلاقی و رفتاری شستشو داده و زدوده می‌شود.
بنابراین دور ماندن از اهل بیت: آلودگی شک و تردید، نفاق و
انکار و... را به همراه خواهد داشت و همراهی و تبعیت از آن‌ها، طهارتی آنچنان را
نیز به ارمغان می‌آورد. نقش زیارت در این رابطه نیز به سزا و با ارزش بوده که هم
انسان را به چشمه زندگی متصل می‌کند و هم در پرتو حقیقت طهور انسان را پاکیزه می‌سازد.

انسانی که به قصد زیارت عازم می‌شود قلب و عقل خود را به یار حقیقی می‌سپارد و
خود را در ساحت وجودی او قرار داده و گرد حرم او می‌گردد و اطمینان دارد که محبوب
و مزور نیز به او توجه دارد و او را تحت حمایت و هدایت خود قرار می‌دهد، به او مهر
می‌ورزد و از او همانند مهمانی عزیز، کریمانه پذیرایی و تکریم می‌کند.
در نتیجه این انس و الفت موجب می‌شود که انسان از نظر خلق و خوی، رفتار و
کردار و حتی اندیشه و اعتقاد خود را هم‌سوی محبوب و مرادش گرداند و از بدی‌ها و
تباهی‌ها دوری جوید و این همان چرخش و تحول درونی است که انتظار می‌رود زائر در
خود ایجاد کند و زیارت مقبول، موجب ریزش گناهان و سنگینی‌های معاصی می‌شود و این
تخلیه و پیرایش، زمینه تخلیه و آرایشی شایسته را ایجاد می‌کند.
3-5. نزاهت در دنیا، شفاعت در آخرت
یکی از اهداف بزرگ زیارت ائمه و امازادگان رسیدگی به احوال گذشته و پیش‌بینی
آینده‌ای روشن است. بی‌تردید انسان‌ها و توده مسلمانان به لحاظ شواغل دنیایی و
مادی خود خواسته یا ناخواسته به بسیاری از آلودگی‌ها و تباهی‌ها تن داده و در ورطه
ظلمت فزای گناه قرار می‌گیرند و این امر باعث می‌شود سابقه‌ای تاریک را همراه
داشته و با لاحقه‌ای مبهم نیز روبرو باشند؛ از این رو حزن نسبت به گذشته و خوف
نسبت به آینده در هیچ حال و شرایطی آنان را راحت نمی‌گذارد؛ به گونه‌ای که اگر به
بالاترین قدرت مادی نیز دست آویخته باشند خود را لبه ظلمت دنیایی و نار آخرتی
مشاهده کرده و نگرانی و اضطراب گریبان‌گیر آن‌هاست و این قضیه بر بر و فاجر، عالم
و جاهل، مؤمن و فاسق و... حاکم و شامل است و استثناء نمی‌پذیرد؛ از این رو همه در
جستجوی مأمن و پناهگاهی هستند تا بتوانند خود را از گرداب توفنده آن سابقه و این
لاحقه نجات دهند.
از سوی دیگر آن جایگاهی که بتواند دستی بر گذشته کشیده و تیرگی‌ها را بزداید و
با نگاهی به آینده، افق روشن و مطمئنی را برای انسان بگشاید، بیوت رفیع رسالت و
امامت است؛ آن جا که اسم غفور حق تجلی کرده تا گذشته را شستشو دهد و نیز نام رحیم
الهی ظهور یافته تا آینده را روشن کند، همانا مشاهده شریف اهل بیت: است و زیارت پل ارتباطی چنین حقیقتی است.
زیارت امامان معصوم و امام‌زادگان از فرصت‌های گرانبهایی است
که انسان با رویکرد به آن می‌تواند خود را از بند گناه رهانیده و از اغلال ذنوب و
اصر معاصی نجات دهد. از این رو شهید اول در بخش آداب دعا می‌نویسد: زائر باید پس
از زیارت از نظر روحی و فکری، اخلاقی و رفتاری حتماً با قبل از زمان زیارت متفاوت
باشد؛ زیرا زیارت مقبول مایه ریزش گناهان خواهد بود: "... ان یکون الزائر بعد
الزیارة خیرا منه قبلها؛ فانها تحط الاوزار اذا صادفت القبول".
(عاملی، 1416ق، ج2، ص24)
اکثریت قاطعی که به زیارت می‌روند تنها به چنین هدفی می‌اندیشند
که بتوانند این خوف و آن حزن را از صفحه جان خود بزدایند و به امیدی که خداوند،
مسلمانان را به زیارت ولی و حبیبش فراخوانده اعتماد دارند و این عمده‌ترین ملاک
زیارت برای اقشار مختلف مردم است.
خداوند می‌فرماید: "وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن
الله و لو انهم اذ ظلموا انفسهم جاءوک فاستغفروا الله و استغفر لهم الرسول لوجدوا
الله تواباً رحیما"؛ (نساء، 64) " هچ رسولی را نفرستاده‌ایم مگر این که به اذن الهی اطاعت شود و اگر مردم وقتی
بر خود ستم کرده و معصیت نمودند، نزد تو آمدند و از خداوند طلب مغفرت کردند، و
پیامبر نیز برای آنان طلب مغفرت کرد، قطعاً خداوند را نسبت به گذشته توبه پذیر و
نسبت به آینده رحیم می‌یابند".
از این رو ارتباط حقیقی و پیوند واقعی با اهل بیت: و اولاد جلیل القدر ایشان مایه رهایی و آزادی جان خواد بود.
3-6. تأثیر زیارت در
زندگی و رفع نیازها
یکی از اهداف عمده و عمومی زیارت امام‌زادگان به عنوان خاستگاه اعتقادی و دینی
مطمئن و یقینی، تأثیر خارجی اراده آنان در حل
مشکلات انسانی و ارائه راه روشن و نیز مساعدت و همراهی مؤثر در پیشبرد مقاصد بشری
است. قدرت و اختیار اولیای الهی در تصرف و تسخیر پدیده‌های تکوینی بر اساس
اعتقادات دینی و براهین عقلی و نقلی مسلم و غیر قابل تردید است. حتی اسباب و علل
تکوینی در پیدایش و تأثیرگذاری خود نیازمند افاضه و توجه اولیاء و اهل بیت: اند:
"و بیُمنه رزق الوری و بوجوده ثبتت الارض و الاسماء"؛ (قمی، 1391ش؛ دعای
عدیله ص141) به برکت وجود امام معصوم ما سوی الله از روزی برخوردار هستند و در
پرتو وجود اوست که زمین در آسمان پایدار است.
این ویژگی همواره در حال حیات و ممات ایشان وجود داشته و
دارد. گرچه آن‌ها به اذن الهی دانای به همه سختی‌ها و توانای در رفع آن هستند، اما
به مقتضای سنت الهی همانگونه که در حال دوران زندگی آنان باید در سایه ارتباط و
اتصال مشکلی طرح و بیان شود تا راه وسببی برای رفع آن مشکل بیان شده و با انفاس
قدسی حاجتی برطرف گردد، در حال ممات هم با زیارت و طرح نگرانی‌ها و آلام و تقاضای
حل عقده موجود، دستی مبارک و غیببی از پرده بیرون می‌آید تا مایه آرامش جان و
امنیت خاطر گردیده و داروی درد و مرهم زخمی شود.
نوع انسان‌ها در دوران زندگی خود با تنگناهایی مواجه می‌شوند
که هیچ یک از ابزار مادی با همه قدرت و توانش، امکان حل مشکل را ندارد. در چنین
حالتی به اضطرار دست تضرع و استمداد و نیاز در نزد اولیای حقیقی دراز شده و برای
خروج از قصه پردرد و غصه خود به موالیان و اولیای راستین الهی متوسل می‌شود و
اتفاقاً سرّ مأوا و پناهگاه بودن و راز ملجأ و ملاذ معرفی شدن اهل بیت: در زیارات،
به ویژه زیارت جامعه همین نکته است: "و أمن من لجأ الیکم... "؛ (طوسی،
1401ق، ج6، ص98، قمی، 1391ش، زیارت جامعه کبیره، ص882) کسی که به شما پناه آورد،
امان گرفت. با انقطاع اسباب و علل مادی، نفس انسانی به صورت فطری به دنبال راه‌های
غیرطبیعی و غیرمادی می‌رود و این رجوع به حق و راستین او به اولیاء، نشان از
تأثیرگذاری آنان در عالم هستی دارد.
این گشایش رحمت و اعطای خیر از ناحیه مفاتیح خزاین الهی و
ابواب رحمت ربوبی نسبت به همه اهل بیت: و اولاد ایشان به صورت جامع و کامل وجود
دارد؛ هر چند در خصوص سالار شهیدان7 برجسته‌تر و مشهورتر است. تجربه عملی، مشهود و
عینی این ویژگی زیارتی به حدی شایع است که هیچ کس در این واقعه احتمال تردید به
خود راه نداده، بلکه شاید خود، این قصه را بارها تجربه کرده و از الطاف، هدایت‌ها
و مساعدت‌های آنان بهره گرفته باشد.
نتیجه‌
نتیجه تحقیق نشان می‌دهدکه
زیارت امام‌زادگان: که از اولیای الهی به شمار می‌آیند مانند ائمه اطهار: می‌تواند
به عنوان مأمن و پناهگاهی محکم در زندگی محسوب شود. بر اساس این تحقیق، زیارت قبور
این بزرگوران به سبب والای شخصیت و جایگاه آنان اثرات فراوانی در دنیا و آخرت از
جمله: فراوانی پاداش و ثواب، رفع نیازها و طهارت حقیقی انسان را به همراه دارد؛
لذا این امر به سبب ارزش و اهمیت آن مورد سفارش و تأکید اسلام قرار گرفته است.
فهرست منابع
1.قرآن کریم
2.امامت کاشانی، عزیزالله، 1392ش، امام‌زادگان معتبر، تهران:
انتشارات میراث
3.بغدادی، ابو عبدالله محمد بن نعمان (شیخ مفید)، 1410ق،
المقنعه، قم: نشر اسلامی
4.جوادی، مرتضی، 1388ش، فلسفه زیرات و آیین آن، چ پنجم،
تهران: نشر اسراء
5.حویزی، عبد علی
بن جمعه، 1385ش، تفسیر نورالثقلین، ج3، قم: نشر اسماعیلیان.
6.دیلمی، الحسن بن ابی الحسن، 1417ق، ارشاد القلوب الی الصواب،
چ اول، مترجم: نهاوندی، علی، تهران: دار الاسوة
7.راغب اصفهانی، حسین بن محمد، 1381ش، مفردات الفاظ، محقق:
داودی، صفوان عدنان، تهران: کتابخانه مرتضوی
8.سبزواری، محمد بن محمد، ق1401، جامع الاخبار و الآثار، قم:
المنار
9.سبزواری، عبدالاعلی، 1413ق، مهذب الاحکام، چ چهارم، قم:
موسسه المنار
10.صدوق، محمدبن علی، 1368ش، ثواب الاعمال، مترجم: غفاری، علی
اکبر، تهران: کتابفروشی صدوق
11.ـــــــــــــــــــ، 1371ش، مصادقه الاخوان، چ هفتم،
تهران: کتابخانه شمس
12.ـــــــــــــــــــ، 1373ش، عیون الاخبارالرضا7، ج3، چ 1،
تهران: نشر دانشگاهی
13.طبرسی، حسن بن علی، 1424ق، تحفة الابرار، چ اول، مشهد: نشر ایران.
14.طبرسی، احمد بن علی بن ابی طالب، 1413ق، الاحتجاج، ج3،
تحقیق: شیخ ابراهیم بهادری و شیخ محمد هادی، قم: انتشارات اسوه.
15.طوسی، محمد بن حسن، 1401ق، تهذیب الاحکام فی شرح المقنعه،
بیروت: منشورات دارالصعب و دارالتعارف
16.طریحی، فخرالدین، 1414ق، مجمع البحرین، ج 1و3، تحقیق: احمد
حسینی، قم: انتشارات بنیاد بعثت
17.عاملی، محمد بن حسن، 1414ق، وسائل الشیعه، تحقیق: موسسه آل
البیت، بیروت: داراحیاء التراث العربی
18.عاملی، محمد بن مکی (شهید اول)، 1416ق، الدروس الشرعیه،
تصحیح و تعلیق: علی اکبر غفاری، قم: موسسه نشر اسلامی
19.فیض، عباس، 1322ق، انجم فروزان، قم: دفتر تبلیغات قم
20.فیض کاشانی،
محسن، 1376ش، وافی، تصحیح و تحقیق:
ضیاءالدین علامه، قم:
انتشارات الاسلامیه
21.قولویه، ابوالقاسم جعفربن محمد، 1365ش، کامل الزیارات، نجف
اشرف: مطبعة المبارکة المرتضویه
22.قمی، عباس، 1391، کلیات مفاتیح الجنان، چاپ اول، قم:
حدیث مهر
23.ـــــــــ،
1363ش، سفینة
البحار و مدینة الحکم و الاثار، ج1، قم: موسسه النشر الاسلامی التابعة لجماعة
المدرسین.
24.کجوری واعظ، محمد باقر، 1588ق، جنة النعیم، تهران: نشر پژوهش
25.کلینی رازی،
1385ش، محمد بن یعقوب، ج3، اصول کافی، تصحیح و تحقیق: علی اکبر، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
26.مجلسی، محمد
باقر، 1386ش، بحار الانوار الجامعه لدرر الاخبار، ج 48، تهران: نشر اسلامیه
27.محلاتی، ذبیح الله، 1349ش، اختران تابناک، قم: انتشارات
اسلامیه
28.محمدی جلالی، محمد مهدی فقیه، 1378، امام‌زادگان حافظ، مفسر
و قاری قرآن، چ اول، قم: انتشارت فقه
29.نجفی، محمد حسن، 1367ش، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام،
تحقیق و تصحیح: عباس قوچانی، تهران: دارالکتب اسلامیه
[1]. دانشجوی
کارشناسی ارشد، دانشکده علوم قرآنی، واحد زاهدان zahra.salari1990@gmail.com
ثبت نظر برای این مقاله
 
 
 
          

هیچ نظری به ثبت نرسیده است

 
  گروههای مقالات  



صفحه اصلی          اخبار          تصاویر          کلیپ          نرم افزار          مقالات          صوت          جستجو در سایت          ارتباط با مدیران         پرسش و پاسخ          ارتباط با ما   
کلیه حقوق متعلق به سازمان اوقاف و امور خیریه جمهوری اسلامی ایران می باشد.
Copyright 2015 © www.mfso.ir All right reserved